Ես 71 տարեկան եմ:
Ապրում եմ Սյունիքի մարզի գյուղերից մեկում, հենց այն տանը, որը սեփական ձեռքերովս եմ կառուցել դեռ 89 թվականին:
Բակում բանջարանոցն է, հին Նիվաս ու շեմքին պառկած կատուս, ում տվել եմ շան անուն՝ Չալոն:
Հարևանները ինձ քեռի Վարդանով են դիմում ու խնդրում են օգնել, երբ ցանկապատն է քանդվում կամ տանիքն է կաթում:
Ես չեմ մերժում, քանի որ անելու ուրիշ բան չկա, իսկ ձեռքերս սովոր են աշխատելու:
Թոշակս քիչ է, կյանքս էլ հանգիստ:
Կողքից ես հենց այդպես էլ երևում եմ՝ որպես մի ծեր ու միայնակ պապիկ, ում թիկունքում միայն բանջարանոցն է ու հուշերը:
Նրանք չգիտեն մյուս կողմի մասին, հատուկ նշանակության ջոկատում անցկացրած քսաներեք տարվա, երեք հատուկ գործուղումների մասին, որոնց մասին մինչև հիմա բարձրաձայն խոսել չի կարելի:
Չգիտեն, որ իմ նախկին զինակիցները՝ Մհերը, Գագոն ու Ալիկը, մինչև հիմա օրվա ցանկացած ժամի առաջին իսկ զանգից վերցնում են լսափողը՝ առանց որևէ հարց տալու:
Ինչպես նաև այն մասին, որ ես կարողանում եմ անել էնպիսի բաներ, որոնք խաղաղ պայմաններում անուն անգամ չունեն:
Աղջիկս՝ Նարեն, ինձ զանգեց գիշերվա երեքին:
Նա ոչինչ չէր ասում, պարզապես շնչում էր լսափողի մեջ՝ կամաց, կոտրված ձայնով, այնպես, ինչպես շնչում են այն մարդիկ, ովքեր նոր են դադարել լացել, քանի որ արցունքները սպառվել են, իսկ ցավը՝ ոչ:
Ես միանգամից ճանաչեցի այդ ձայնը:
Ես դա լսել էի նախկինում հոսպիտալներում, նկուղներում, այն մարդկանցից, ում մենք հանում էինք այնպիսի տեղերից, որտեղ նրանց հետ անում էին այն, ինչը մարդիկ չպետք է անեն իրար հետ:
Այդպես էր շնչում իմ աղջիկը:
Նրա ամուսինը՝ Ռուբեն Սարգսյանը, շինարարական ընկերության սեփականատեր է, ավագանու անդամ, պետքական կապերով, թանկարժեք ժամացույցով ու այնպիսի ժպիտով մի մարդ, որից առաջին իսկ օրվանից զայրույթից ատամներս կրճտացնում էի:
Ես այն ժամանակ չէի կարող բացատրել, թե հատկապես ինչն է նրա մեջ սխալ:
Պարզապես նայում էի նրա աչքերին ու տեսնում այն, ինչը սովորել էի տեսնել ծառայության քսաներեք տարիների ընթացքում:
Դատարկություն՝ գեղեցիկ դիմակի հետևում:
Նարեն չէր լսում ինձ:
Նա սիրահարված էր:
Հարսանիքը շատ շքեղ անցավ:
Ես պարում էի աղջկաս հետ ու ժպտում:
Մհերը զգուշորեն նայեց նորապսակներին ու թեքվելով դեպի ինձ շշնջաց ականջիս:
— «Հրամանատար, փեսայի աչքերը դիրքում նստած դիպուկահարի աչքեր են, լրիվ սառը:»
Ես միայն գլխով արեցի:
Մենք երկուսս էլ լռեցինք, քանի որ դա մեր օրը չէր, այլ նրա օրն էր:
Մեկ տարի անց նա ինձ զանգեց գիշերվա երեքին ու լռում էր լսափողի մեջ:
Ես ոստիկանություն չզանգեցի:
Ես փաստաբանի էլ չզանգեցի:
Ես վեր կացա, հագնվեցի, դարակից վերցրեցի կաշվե կազմով հին նոթատետրս ու դուրս եկա բակ:
Չալոն շեմքից ուշադիր հայացքով ճանապարհեց ինձ, կարծես ամեն ինչ հասկանում էր:
Նիվաս առաջին իսկ փորձից գործի ընկավ:
Այն միշտ զգում է, երբ գործը լուրջ է:
Ես երկար, մի քանի ժամ վարում էի կիսադատարկ ճանապարհներով ու մտածում միայն մեկ բանի մասին:
Այդ մարդը վերջին անգամ էր ձեռք բարձրացրել իմ աղջկա վրա:
Պարզապես նա դեռ չգիտեր այդ մասին:
Ռուբեն Սարգսյանը կարծում էր, թե ամեն ինչ գիտի այս աշխարհի մասին՝ փողի, իշխանության, այն մասին, թե ինչպես է աշխատում համակարգն ու ով է այնտեղ տերը:
Նա համոզված էր, որ գյուղացի ծեր աները խնդիր չէ, այլ լավագույն դեպքում մի փոքր անհարմարություն, որը կարելի է լուծել մեկ հեռախոսազանգով:
Նա սխալվում էր, որովհետև իր դիմաց տեսնում էր մաշված բաճկոնով մի թոշակառուի:
Նա չէր տեսնում այն հրամանատարին, ով քսաներեք տարի մարդկանց սովորեցնում էր անհետանալ առանց հետքի, գտնել ցանկացած թիրախ ու մինչև վերջ հասցնել ցանկացած գործողություն:
Առանց աղմուկի, առանց հետքերի, առանց որևէ այլընտրանքի:
Սա պատմություն է այն մասին, որ փողով շատ բան կարելի է գնել՝ թիկնազոր, դատավորներ, ոստիկաններ, լռություն:
Բայց կա մի բան, որը երբեք հնարավոր չէ գնել:
Դա այն հայրն է, ով կորցնելու ոչինչ չունի և ունի զավակ, հանուն որի արժե պայքարել:
Սիրելի ընկերներ, խնդրում եմ Լայք դրեք հենց հիմա:
Ոչ թե հետո կամ վերջում, այլ հենց հիմա:
Որովհետև այսպիսի պատմություններ պետք է շատ լինեն:
Եվ հենց ձեր լայքն է օգնում, որ դրանք հասնեն նրանց, ում պետք են:
Զուգահեռ նաև՝ Բաժանորդագրվեք ալիքին:
Այստեղ մենք պատմում ենք մարդկանց մասին, ում համակարգը դուրս էր գրել հաշիվներից ու դրա համար դաժանորեն փոշմանեց:
Ու մեկնաբանություններում գրեք, թե ինչի եք պատրաստ հանուն ձեր երեխաների:
Ես կարդում եմ յուրաքանչյուր մեկնաբանություն:
Իսկ հիմա ուշադիր լսեք, որովհետև շարունակությունն ավելի հետաքրքիր է լինելու:
Մայրաքաղաքը հերթական անգամ ինձ դիմավորեց անձրևով:
Ոչ թե այն ամառային անձրևով, որից խոտի ու հողի հոտ է գալիս, ու որից հետո օդը մաքրվում է, այլ այն մոխրագույն, մանր, աշնանային անձրևով, որը ոչ թե տեղում է, այլ կամաց ու մեթոդաբար մաղում՝ մինչև ոսկորները թրջելով ամեն ինչ, ինչին կպչում է:
Ասֆալտը փայլում էր ագռավի թևի պես:
Կանգառներում մարդիկ կանգնած էին կուչ եկած, պահվելով հովանոցների ու գլխարկների տակ, ու ոչ ոք ոչ մեկին չէր նայում:
Մեծ քաղաք է, ամեն մարդ իր համար:
Սա ես միշտ նկատում էի, երբ գալիս էի Երևան:
Այստեղի մարդիկ սովորել են չտեսնել իրար:
Հարմար հմտություն է, հատկապես նրանց համար, ովքեր թաքցնելու բան ունեն:
Ես Նիվաս կայանեցի շենքից երկու թաղամաս այն կողմ:
Մեքենան նշանակետին շատ մոտ չթողնելու սովորություն է:
Հին, արյան մեջ մտած սովորություն, որից ես այդպես էլ չկարողացա ազատվել խաղաղ կյանքի տասը տարիների ընթացքում:
Դուրս եկա, բարձրացրի բաճկոնիս օձիքն ու քայլեցի:
Անձրևն անմիջապես սառը ասեղների պես ծակոտեց դեմքս, բայց ես չգցեցի գլխարկս:
Ինձ պետք էր տեսնել շուրջս ամեն ինչ, իսկ գլխարկը նեղացնում է կողային տեսադաշտը:
Մանրուք է:
Բայց մանրուքներն այն են, ինչի վրա մարդիկ ամենաշատն են սխալվում:
Շենքը, որտեղ ապրում էր Նարեն, այն էլիտար նորակառույցներից էր, որոնք կառուցում են փող ու պահանջներ ունեցող մարդկանց համար:
Բարձրահարկ, ժամանակակից երեսպատմամբ, լայն պատուհաններով ու ստորգետնյա ավտոկայանատեղիով, մուտքում ապակե խցիկի հետևում նստած անվտանգության աշխատակցով ու ամեն շքամուտքի մոտ տեսախցիկ ունեցող դոմոֆոնով:
Ռուբենն այստեղ բնակարան էր վարձել դեռ հարսանիքից առաջ՝ յոթերորդ հարկում, Հրազդանի կիրճին նայող տեսարանով:
Այն ժամանակ Նարեն լուսանկարներ էր ուղարկում ու գրում, թե սա հեքիաթ է:
Ես նայում էի նկարներին ու մտածում, որ հեքիաթները տարբեր վերջաբաններ են ունենում:
Սեղմեցի դոմոֆոնի կոճակը:
Երկար լռություն, հետո՝ չխկոց:
— «Ո՞վ է:»
Նարեի ձայնը թույլ էր, անհաղորդ, տափակ՝ ինչպես թղթի կտոր:
— «Ես եմ, բա՛ց արա:»
Էլի մի դադար:
Մոտ երեք վայրկյան:
Կանգնած սպասում էի՝ լսելով թիկունքիս հետևում անձրևի շառաչն ու հեռվից եկող քաղաքի աղմուկը:
Հետո փականը չխկաց, ու դուռը բացվեց:
Անվտանգության աշխատակիցը ապակու հետևից նայեց ինձ:
Ոչ երիտասարդ, կախված այտերով ու հոգնած աչքերով մի տղամարդ:
Հայացքով չափեց ինձ:
Մաշված բաճկոն, հին կոշիկներ, առանց հովանոցի, թրջված:
Իր մտքում ինչ-որ բան որոշեց ու հայացքը թեքեց:
Առանց կանգնելու անցա դեպի վերելակը:
Յոթերորդ հարկ:
Երբ վերելակի դռները բացվեցին, Նարեն արդեն կանգնած էր տան շեմքին:
Տեսա նրան ու միանգամից հասկացա, որ Սյունիքի ճանապարհներով գիշերվա այդ չորս ժամվա ընթացքը ճիշտ որոշում էր:
Կանգնել էր՝ դուռը ձեռքով բռնած, տնային խալաթով, շտապ հավաքած մազերով ու նայում էր ինձ այնպես, ինչպես նայում են մարդիկ, ովքեր վաղուց արդեն օգնության չեն սպասում, բայց ներսում ինչ-որ տեղ դեռ լիովին չեն դադարել հուսալ:
Ձախ աչքի տակ կապտուկ կար՝ թարմ, մանուշակագույն, դեղնավուն եզրերով, ուռած:
Այդպիսի բանը շպարով չես թաքցնի:
Ու նա նույնիսկ չէր էլ փորձել:
Նշանակում է՝ կա՛մ չէր սպասում իմ գալուն, կա՛մ արդեն մեկ էր, թե ով ինչ կտեսնի:
Երկու տարբերակն էլ վատն էին:
Մոտեցա, գրկեցի նրան:
Նա չլացեց, պարզապես կանգնած էր՝ ճակատը հենած ուսիս, ու լռում էր:
Զգում էի, թե ինչպես է շնչում՝ զգույշ, ոչ խորը, բռնելով աջ կողքը:
Սա նույնպես մի նշան էր, որը ես կարդալ գիտեի:
— «Կողե՞րդ:»
Կամաց հարցրի ես:
Նա չպատասխանեց, միայն մի փոքր դեմքը ծամածռեց:
— «Ցո՛ւյց տուր:»
Պահանջեցի ես՝ հազիվ ինձ զսպելով։
— «Պապ, պետք չի, խնդրում եմ»
Նա մի վայրկյան լռեց, հետո մի քայլ հետ գնաց ու մի փոքր բարձրացրեց խալաթի փեշը:
Աջ կողքին մեծ կապտուկ կար, որը թևատակից տարածվել էր մինչև գոտկատեղը՝ մուգ բորդո գույնի, խորը:
Այսպիսի հետք չի մնում ապտակից կամ հրելուց:
Սա ոտքով հարվածի հետք էր:
Հայացքս իջեցրի, հետո նորից նայեցի նրան:
— «Ե՞րբ է դա տեղի ունեցել»
Հարցրի հույզերս խեղդելով։
— «Երեք օր առաջ, պապ»
Ասաց նա կամաց՝ առանց աչքերիս նայելու:
— «Ինձ ճիշտն ասա, դա առաջի՞ն անգամն է:»
Հարցրի ես՝ անհամբեր սպասելով պատասխանի, սակայն լռություն տիրեց։
Նա ոչինչ չասաց:
Ու դա էլ հենց պատասխանն էր:
Ես մտա բնակարան, հանեցի բաճկոնս, կախեցի դռան մոտ, անցա խոհանոց ու միացրի թեյնիկը:
Նարեն գալիս էր հետևիցս ու լռում էր:
Ես զգում էի նրա հայացքը մեջքիս:
Նա սպասում էր, որ մի բան կասեմ, կսկսեմ հանգստացնել կամ հարցուփորձ անել, կամ համոզել, որ ինչ-որ բան անի:
Բայց ես այդպես էլ ոչինչ չարեցի:
Նստեցի սեղանի շուրջն ու հանեցի նոթատետրս:
— «Պա՛պ, ի՞նչ ես անում:»
Նա կանգ էր առել խոհանոցի դռան մեջ:
— «Մտածում եմ:»
Ասացի ես ու բացեցի նոթատետրիս մաքուր էջը:
— «Խնդրում եմ, պետք չի ոչինչ անել:»
Նրա ձայնի մեջ խուճապի պես մի բան հայտնվեց՝ խուլ, ճնշված:
— «Դու չես հասկանում, թե նա ով է: Նա ամեն տեղ մարդիկ ունի՝ ոստիկանությունում, դատարանում, թաղապետարանում:
Եթե իմանա, որ դու եկել ես ու ինչ-որ բան ես սկսել, ավելի վատ կանի: Ինձ համար ավելի վատ կլինի:
Հասկանո՞ւմ ես: Ինձ համար, պա՛պ, ոչ թե քեզ, այլ ինձ համար:»
Ես նայեցի նրան:
— «Քո կարծիքով նա չգիտի՞, որ ես եկել եմ:»
Նա բացեց բերանն ու նորից փակեց:
— «Ներքևում անվտանգության աշխատակիցն է: Շքամուտքի մոտ տեսախցիկ կա:
Դոմոֆոնը ձայնագրում է: Եթե Ռուբենի ձեռքում է ամեն ինչ, ինչպես դու ես ասում, ուրեմն նա արդեն գիտի:
Դա նշանակում է, որ թաքնվելն անիմաստ է:
Դա նշանակում է, որ մենք միայն մեկ տարբերակ ունենք՝ գործել ավելի արագ, քան նա կհասցնի արձագանքել:»
Նարեն նայում էր ինձ, ու ես տեսնում էի, թե ինչպես են նրա աչքերում պայքարում երկու զգացմունք՝ վախը և ևս մի բան:
Ինչ-որ շատ փոքր, գրեթե մարած, բայց կենդանի մի բան:
Թեյնիկը եռաց:
Ես երկու բաժակ թեյ լցրի, մեկը դրեցի նրա դիմաց, վերցրի մյուսը, բացեցի նոթատետրն ու սկսեցի գրել:
Անուններ, պաշտոններ, կապեր՝ այն ամենը, ինչի մասին Նարեն պատմել էր ինձ այս երկու տարվա ընթացքում:
Իմիջիայլոց, պատահաբար՝ չմտածելով, որ ես հիշում եմ:
Իսկ ես հիշում էի ամեն ինչ:
Ծառայության քսաներեք տարիները միայն կրակելու ու մթության մեջ շարժվելու հմտությունը չեն:
Դա առաջին հերթին լսելու, մանրամասները համադրելու ու պատկերն այնտեղ տեսնելու կարողությունն է, որտեղ ուրիշները փաստերի պատահական հավաքածու են տեսնում:
Ստացված պատկերը տգեղ էր:
Նարեն նստած էր դիմացս, երկու ձեռքով գրկել էր բաժակը, նայում էր ձեռքերիս ու լռում էր:
Հետո կամաց ասաց:
— «Նա այսօր երեկոյան գալու է:»
Ես գլուխս չբարձրացրի:
— «Գիտեմ:»
Ասացի ես ու շարունակեցի գրել:
Պատուհանից այն կողմ անձրև էր տեղում:
Ինչ-որ տեղ ներքևում՝ Հրազդանի կիրճի ճանապարհով, մի մեքենա անցավ՝ երկար, սև, մգեցված ապակիներով:
Ես չէի կարող տեսնել այն խոհանոցի սեղանի մոտից, բայց աչքիս պոչով որսացի պատուհանի ապակու մեջ արտացոլանքը:
Մեքենան արգելակեց շենքի մոտ, կանգնեց մոտ տասը վայրկյան, հետո դանդաղ շարունակեց ճանապարհը:
Նարեն դա չնկատեց:
Ես նկատեցի ու շարունակեցի գրել հանգիստ, առանց տեմպը փոխելու, առանց գլուխս բարձրացնելու,
Որովհետև շտապողականությունը մատնում է, իսկ ես չէի պատրաստվում նրանց ժամանակից շուտ որևէ ավելորդ նշան տալ:
Ռուբենը գալու է երեկոյան:
Նա վստահ կլինի, որ վերահսկում է իրավիճակը, որ Սյունիքից եկած ծեր աները իր խնդիրներից ամենափոքրն է:
Թող այդպես մտածի:
Երբ նոթատետրում վերջին տողը գրեցի ու փակեցի այն, գրպանումս հեռախոսը թրթռաց:
Անծանոթ համար էր:
Վերցրի լսափողն ու լսեցի մի ձայն, որը յոթ տարի չէի լսել:
Համարը քաղաքային էր, ոչ թե բջջային՝ հենց քաղաքային, Երևանի կոդով:
Այդպիսի համարներ հիմա գրեթե չեն օգտագործում:
Դրանք հիշում են միայն նրանք, ովքեր համակարգում բավական երկար են աշխատել սովորությունները չփոխելու համար:
— «Լսում եմ:»
Հանգիստ ասացի ես։
— «Դուք Վարդան Գրիգորյանն եք:»
Հարցրեց նա։
Տղամարդու ձայն էր՝ հավասար, պաշտոնական, լավ դրված:
Այդպես խոսում են մարդիկ, ովքեր սովոր են հարցեր տալ ու սովոր չեն հանդիպակաց հարցեր ստանալ:
— «Նայած՝ ով է հարցնում:»
Կարճ դադար:
Նա չէր սպասում այս պատասխանին:
— «Կապիտան Ասատրյան, ոստիկանության յոթերորդ բաժին:»
Ասաց ձայնը մի փոքր ավելի սառը:
— «Վարդան Գրիգորյան, մեզ հայտնի դարձավ ձեր գալու մասին: Մենք կցանկանայինք զրուցել՝ հենց ձեր հարմարավետության համար:»
Ես նայեցի Նարեին:
Նա նայում էր ինձ՝ գունատված, ուղիղ մեջքով, մատներն այնպես էր սեղմել բաժակին, որ հոդերը սպիտակել էին:
Նա լսում էր խոսակցության միայն իմ կեսը, բայց դատելով դեմքից՝ հասկանում էր ամեն ինչ:
— «Վաղը ժամը տասին ես ինքս կգամ:»
Ասացի ես ու անջատեցի:
Նարեն արտաշնչեց:
— «Դա նա է: Ռուբենի մարդիկ են: Նա արդեն գիտի:
Պա՛պ, ես հո ասում էի քեզ, նա ամեն ինչ գիտի ու միանգամից:
Դու պետք է հեռանաս հենց հիմա, քանի դեռ ավելի չի վատացել:»
Ես հեռախոսը դրեցի գրպանս:
— «Նրանք զանգեցին իմ շքամուտք մտնելուց քսան րոպե անց:
Դա նշանակում է, որ ներքևի անվտանգության աշխատակիցն անմիջապես ազդանշան է տվել:
Դա նշանակում է, որ Ռուբենն այս շենքում իր մարդն ունի: Դա լավ է:»
Նարեն ինձ խելագարի պես էր նայում:
— «Դրա ի՞նչն է լավ:»
— «Երբ գիտես՝ որտեղից են նայում, կարող ես որոշել, թե նրանց ինչ ցույց տաս:»
Ես խմեցի թեյս, ոտքի կանգնեցի ու հագա բաճկոնս:
— «Պառկի՛ր քնելու: Դուռը ոչ մեկի վրա չբացես, բացի ինձնից:
Եթե Ռուբենը զանգի, ասա, որ գլուխդ ցավում է, ու դու քնած ես: Ասա հանգիստ, առանց ձայնի դողի:»
— «Իսկ դու ո՞ւր ես գնում:»
Հարցրի ես։
— «Դե մի քիչ կքայլեմ:»
Պատասխանեց նա։
Քաղաքը գիշերով ուրիշ քաղաք է:
Ցերեկն այն թաքցնում է իր իրական դեմքը՝ խանութների ցուցափեղկերի, գովազդային վահանակների, մեքենաների հոսքի ու մարդկանց բազմության հետևում:
Գիշերը, երբ այդ ամենը վերանում է, այն մնում է ինքն իրենով:
Ես միշտ սիրել եմ գիշերային քաղաքները հենց դրա համար՝ անկեղծության, այն բանի համար, որ գիշերվա երեքին փողոցում ձևեր չեն թափում:
Ես քայլում էի դանդաղ, առանց շտապելու, ինչպես սովորական տարեց մարդ, ում քունը չի տանում:
Անձրևն այդ ժամանակ արդեն դադարել էր, բայց ասֆալտը դեռ փայլում էր հազվագյուտ լապտերների լույսի տակ:
Ես անցա մի թաղամաս, թեքվեցի նրբանցք, կանգ առա կամարանցումի մոտ, կանգնեցի երեսուն վայրկյան՝ լսելով:
Հետևիցս ոչ ոք չկար, կամ նա, ով գալիս էր, բավականաչափ պրոֆեսիոնալ էր, որպեսզի ես նրան չլսեի:
Ես որոշեցի, որ առաջինն ավելի հավանական է. Ռուբենը սովոր է աշխատել փողով ու կապերով, ոչ թե պատրաստված մարդկանցով:
Առավոտյան արթնացա վեցին, Նարեն դեռ քնած էր:
Ես նրա համար գրություն թողեցի խոհանոցի սեղանին՝ երեք բառ. «Ամեն ինչ վերահսկողության տակ է: Նախաճաշի՛ր»:
Ու դուրս եկա:
Ոստիկանության յոթերորդ բաժինը գտնվում էր իննսունականների կառույցի եռահարկ շենքում:
Մոխրագույն բետոն, նեղ պատուհաններ՝ ճաղավանդակներով, մուտք՝ կոտրտված աստիճաններով:
Ես հասա տասը պակաս քառասունհինգին:
Նիվաս կայանեցի մուտքի դիմաց, առանց թաքնվելու:
Նստեցի մեկ րոպե, նայեցի շուրջս:
Մուտքի մոտ համազգեստով երկու հոգի ծխում էին:
Եվս մեկը կանգնած էր տաքսու նշանով մեքենայի մոտ, խոսում էր հեռախոսով:
Մուտքից ձախ սև Լեքսուս էր կանգնած՝ մգեցված ապակիներով, շարժիչն անջատած էր, բայց խլացուցիչը մի փոքր տաք էր, նշանակում է՝ նոր է եկել:
Պետհամարանիշին այնպիսի տառեր էին, որոնք այս քաղաքում ամեն մեկին չեն տալիս:
Դուրս եկա մեքենայից ու գնացի դեպի մուտքը:
Հերթապահը գլուխը բարձրացրեց:
Երիտասարդ էր, քսանհինգի կողմերը, կարճ սանրվածքով ու ձանձրացած հայացքով:
— «Գրիգորյան Վարդան, կապիտան Ասատրյանի մոտ: Պայմանավորված ենք տասին:»
Հերթապահն ինչ-որ բան գտավ մատյանում, գլխով արեց, անցագիր գրեց:
Ես անցա պտտադռնով:
Ասատրյանի աշխատասենյակը երկրորդ հարկում էր՝ ճահճագույն լինոլեումով ու ցերեկային լույսի լամպերով միջանցքի վերջում, որոնցից մեկը թարթում էր մի քանի վայրկյանը մեկ:
Միապաղաղ ու նյարդայնացնող, ինչպես վատ երաժշտությունը՝ կրկնության վրա դրված:
Ես թակեցի ու ներս մտա:
Կապիտան Ասատրյանն ավելի երիտասարդ էր, քան կարելի էր ենթադրել նրա ձայնից:
Երեսունյոթ տարեկան, ոչ ավել:
Լայնաթիկունք, կոկիկ, վրան լավ նստած համազգեստով, բաց ու տրամադրող դեմքով:
Այն դեմքերից էր, որոնք հատուկ սովորում են ընդունել, քանի որ ի ծնե նման դեմքեր չեն տրվում:
Երբ ներս մտա, նա ոտքի կանգնեց ու ձեռքը մեկնելով դիմեց ինձ:
— «Պարոն Գրիգորյան, շնորհակալություն, որ եկաք:
Համեցեք, նստեք:»
Ձեռքսեղմումն ամուր էր, պետք եղածից մի փոքր ավելի երկար, ստուգում էր:
Ես պատասխանեցի նույն կերպ՝ ոչ թույլ, ոչ էլ ուժեղ:
Ճիշտ այնքան, որ ոչինչ ցույց չտամ:
Նստեցի ու հայացքովս չափեցի սենյակը՝ առանց դա ցուցադրաբար անելու, պարզապես հանգիստ զննեցի:
Սեղան, երկու աթոռ, թղթապանակներով պահարան, համակարգիչ, իսկ պատուհանը նայում էր դեպի բակ:
Պատուհանագոգին ֆուտբոլային ակումբի տարբերանշանով բաժակ էր և փոքրիկ կակտուս՝ ծաղկամանի մեջ:
Պատին ստանդարտ հավաքածուն էր՝ շրջանակներով շնորհակալագրեր, հերթապահության գրաֆիկներ և մի լուսանկար:
Ես դա անմիջապես նկատեցի՝ մեծ, փայտե շրջանակով, երկու պատվոգրի արանքում:
Լուսանկարում անտառի ֆոնին երկու տղամարդ էր կանգնած՝ որսորդական բաճկոններով և հրացաններով:
Երկուսն էլ լայն ու ընկերաբար ժպտում էին այնպես, ինչպես ժպտում են իրար վաղուց ու լավ ճանաչող մարդիկ:
Նրանցից մեկին ես չէի ճանաչում, իսկ մյուսին արդեն գիտեի այն լուսանկարներից, որոնք Նարեն ուղարկում էր կորպորատիվ հավաքույթներից ու ընթրիքներից:
Ռուբեն Սարգսյանն էր՝ աջ ձեռքը կապիտան Ասատրյանի ուսին գցած:
Երկուսն էլ գոհ էին ու երկուսն էլ «յուրային»:
Հայացքս նորից տեղափոխեցի Ասատրյանի վրա:
Նա հավասար նայում էր ինձ, գլուխը մի փոքր թեքած սպասում էր՝ կնկատեմ, թե ոչ:
Ես նկատեցի:
Նա հասկացավ դա:
Մենք երկուսս էլ ձևացրինք, թե ոչինչ չի եղել:
Նա ձեռքերը սեղանին միահյուսեց ու սկսեց խոսել:
— «Պարոն Գրիգորյան, մենք ուրախ ենք, որ եկել եք տեսնելու Ձեր աղջկան:
Ընտանիքը կարևոր է, բայց ես պետք է Ձեզ մի բան բացատրեմ, որպեսզի թյուրիմացություններից խուսափենք:
Ձեր դուստրը՝ Նարեն, մեզ որևէ դիմումով չի դիմել:
Դա իր իրավունքն ու ընտրությունն է:
Առանց տուժող կողմի դիմումի մենք չենք կարող գործին ընթացք տալ:»
Ես ընդհատեցի նրան ասելով:
— «Ես հասկանում եմ ընթացակարգը:
Ես չեմ եկել դիմում գրելու, ես եկել եմ ծանոթանալու:»
Ասատրյանը մի վայրկյան նայեց ինձ, հետո թեթևակի ժպտաց՝ քաղաքավարի ու պրոֆեսիոնալ:
Ապա շարունակեց խոսակցությունը:
— «Դե ինչ, ծանոթացանք:
Պարոն Գրիգորյան, ես Ձեզ ուղիղ կասեմ՝ տղամարդավարի:
Ռուբեն Սարգսյանն այս քաղաքում հարգված ու լուրջ մարդ է:
Ընտանեկան տարաձայնություններ բոլորն էլ ունենում են, և դա դրսից խառնվելու առիթ չէ:
Դուք տարիքով մարդ եք, Ձեր կյանքը դասավորված է:
Ինչի՞ն են պետք այս ավելորդ բարդությունները:
Խոսեք Ձեր աղջկա հետ, հանգստացրեք նրան ու լավով գնացեք տուն:»
Ես լուռ լսում էի նրան, սպասեցի մինչև ավարտի:
Ես ոտքի կանգնեցի, կոճկեցի բաճկոնս ու մտածկոտ կրկնեցի նրա խոսքը:
— «Ուրեմն՝ լավով:»
Ասատրյանը գլխով արեց ու հաստատեց:
— «Հենց այդպես:»
Ես նայեցի պատուհանին ու հարցրի:
— «Շնորհակալություն զրույցի համար:
Լավ կակտուս է:
Քանի՞ տարի է պահում եք:»
Ասատրյանը մի պահ շփոթվեց այս հարցից ու պատասխանեց:
— «Երևի երեք տարի:
Բայց ի՞նչ կապ ունի դա:»
Ես դեպի դուռը գնալով նետեցի:
— «Դիմացկուն են:
Առանց ջրի երկար են դիմանում:»
Ես փակեցի դուռն ու միջանցքով քայլեցի դեպի աստիճանները:
Թարթող լամպը ճանապարհում էր ինձ իր չափված ճրթճրթոցով:
Ես իջա, դուրս եկա շքամուտքից, շնչեցի առավոտյան խոնավ օդը, հանեցի նոթատետրս ու գրեցի՝
«Ասատրյան, Սարգսյան, լուսանկար, որս, անձնական կապ»:
Պահեցի այն ու նստեցի Նիվաս:
Ոստիկանությունը փակ դուռ էր:
Դա ես գիտեի դեռ երեկ գիշերը ճանապարհին:
Բայց փակ դուռը փակուղի չէ:
Դա պարզապես ինֆորմացիա է այն մասին, թե որտեղ պետք չէ թակել:
Կան ուրիշ դռներ:
Դրանցից մի քանիսին ես անձամբ եմ ճանաչում:
Այդ մարդկանցից ոմանք ինձ պարտք են:
Ոչ փողով:
Փողը մանրուք է ու շուտ է մոռացվում:
Նրանք ինձ այլ բանով են պարտք:
Ես հանեցի հեռախոսս ու գտա մի համար, որը չէի հավաքել ութ տարի:
Երկար նայեցի դրան, հետո հեռախոսը նորից պահեցի:
Ոչ թե նրա համար, որ մտափոխվել էի, այլ որովհետև այդ զանգի համար նախ պետք էր ուրիշ բան անել:
Պետք էր ծանոթանալ անձամբ Ռուբեն Սարգսյանի հետ:
Նա գալու է այսօր երեկոյան:
Նա վստահ է լինելու, որ ոստիկանություն գնալս ինձ խելքի է բերել, որ ես սովորական մի ծերուկ եմ,
Ում բավական է մի թեթև վախեցնել, որպեսզի հավաքի իրերն ու գնա տուն:
Նա բնակարան է մտնելու հանգիստ, տիրոջ պես, ոչ մի բանի չսպասելով:
Ես վերադարձա Նարեի շենքի մոտ, բարձրացա, բացեցի դուռը իմ բանալիով:
Նա ինձ պահեստային բանալի էր տվել դեռ երկու տարի առաջ՝ ամեն դեպքի համար:
Ահա և եկավ այդ դեպքը:
Նարեն նստած էր խոհանոցում՝ սուրճի բաժակով ու նայում էր պատուհանից դուրս:
Շրջվեց, երբ ես ներս մտա, նայեց դեմքիս՝ փորձելով հասկանալ:
Նարեն հարցական հայացքով նայեց ինձ ու խոսեց:
— «Բա ո՞նց անցավ:»
Ես հանեցի բաճկոնս, նորից նստեցի սեղանի շուրջ ու պատասխանեցի նրան:
— «Այնպես, ինչպես սպասում էի:»
Նարեն տխուր արձանագրեց:
— «Նրանք քեզ մերժեցին:»
Ես ուղղեցի նրան:
— «Նրանք ինձ ամեն ինչ բացատրեցին: Սրանք տարբեր բաներ են:»
Նա նայում էր ինձ, ու ես տեսնում էի, թե ինչպես է նրա մեջ նորից գլուխ բարձրացնում այն խուլ խուճապը:
Աղջիկս աղերսող տոնով խնդրեց ինձ:
— «Պա՛պ, խնդրում եմ, պարզապես գնա այստեղից: Ես ինքս գլուխ կհանեմ: Ես մի բան կմտածեմ:»
Ես նայեցի նրա ձախ աչքին:
Կապտուկը գիշերվա ընթացքում ավելի էր վառվել, խորացել էր ու կապտամանուշակագույն ծաղկել այտոսկրի մոտ:
Ես հանգիստ ու հաստատակամ ընդհատեցի նրան:
— «Դու արդեն մեկ տարի է մտածում ես: Էլ պետք չէ:»
Նա լռեց:
Ես բացեցի նոթատետրս ու շարունակեցի գրել:
Պատուհանից այն կողմ երևաց արևը՝ առաջին անգամ այս երկու օրվա ընթացքում:
Դժգույն, աշնանային, գրեթե առանց ջերմության, բայց այն կար:
Նարեն դեմքով թեքվեց դեպի արևը, ու մի վայրկյան ես նրան տեսա այնպիսին, ինչպիսին նա մանկության տարիներին էր՝ փոքրիկ մի աղջիկ,
Ով միշտ թեքվում էր դեպի արևը անգամ այն ժամանակ, երբ այն գրեթե չկար:
Ես գրեցի վերջին տողը, փակեցի նոթատետրն ու պահեցի կրծքավանդակիս գրպանում:
Ամեն ինչ պատրաստ էր:
Երեկոյան կգա Ռուբեն Սարգսյանը:
Նա կտեսնի ինձ այս սեղանի շուրջ ու կորոշի, որ իր դիմաց մի ծերուկ է, ով ոչ լծակներ ունի, ոչ էլ հաղթաթղթեր:
Նա որևէ մեծամիտ բան կասի:
Այդպիսի մարդիկ միշտ որևէ մեծամիտ բան են ասում:
Դա ինքնահաստատվելու նրանց ձևն է:
Նա չգիտեր միայն մեկ բան:
Քանի դեռ ես նստած էի ոստիկանության աշխատասենյակում ու լսում էի Ասատրյանին, ես արդեն որոշում էի կայացրել:
Ոչ տաքարյուն, ոչ չար, այլ հանգիստ ու վերջնական, ինչպես վերջակետը հրամանի վերջին նախադասության վերջում:
Ես հանեցի հեռախոսս ու միանգամից երեք համարի հաղորդագրություն գրեցի՝ առանց տեքստի:
Պարզապես հասցեն, պարզապես ժամը:
Չորս րոպե անց երեքն էլ նույն կերպ պատասխանեցին:
Մեկ բառով՝ գալիս ենք:
Ռուբեն Սարգսյանը եկավ յոթն անց կես, բայց նա մենակ չէր:
Նա մենակ չէր:
Ես նրանց լսեցի ավելի շուտ, քան տեսա:
Վերելակը կանգնեց յոթերորդ հարկում:
Դռները բացվեցին, ու միջանցքում քայլերի ձայներ լսվեցին:
Մի քանի հոգի էին՝ ծանր, վստահ, չշտապող քայլերով:
Այդպես քայլում են մարդիկ, ովքեր սովոր են, որ իրենց ճանապարհ են զիջում:
Նարեն նստած էր դիմացս՝ խոհանոցի սեղանի շուրջ:
Նա նույնպես լսեց:
Նայեց դռանը, հետո՝ ինձ, ու ես տեսա, թե ինչպես նրա ուսերը մի փոքր լարվեցին:
Հազիվ նկատելի, բնազդաբար, ինչպես մի մարդ, ով վաղուց սովորել է կծկվել նախապես՝ դեռ հարվածից առաջ:
Ես կամաց խոսեցի նրա հետ, որպեսզի հանգստացնեմ:
— «Նստի՛ր, թեյդ խմիր, հանգիստ:»
Նա գլխով արեց, բայց բաժակը բռնած մատները սպիտակել էին:
Բանալին կողպեքի մեջ պտտվեց մեկ անգամ, հետո՝ երկրորդ:
Դուռը բացվեց:
Նախասրահ մտավ Ռուբեն Սարգսյանը:
Կենդանի շփման ժամանակ նա հենց այնպիսին էր, ինչպիսին ես նրան պատկերացնում էի, և հենց այդ պատճառով առանձնապես տհաճ էր:
Բարձրահասակ, լայնաթիկունք, այն ազնվական, խնամված արտաքինով, որը ձեռք է բերվում ոչ թե գենետիկայով, այլ փողով ու ժամանակով՝
Կանոնավոր մարզասրահով, լավ դերձակով, հատուկ վարսավիրի մոտ երկու շաբաթը մեկ արված ճիշտ սանրվածքով:
Քառասուն տարեկան, գուցե մի փոքր ավելի:
Դաստակին ժամացույց էր, որոնց մակնիշներից ես գլուխ չեմ հանում, բայց մի անգամ այդպիսին տեսել էի մի գեներալի ձեռքին:
Ու այդ գեներալը գլուխ էր գովում, թե դա իր երեք տարվա աշխատավարձն է:
Նրա հետևից ներս մտան ևս երկուսը:
Լուռ, միանման մուգ բաճկոններով ու միանման դատարկ դեմքերով:
Պրոֆեսիոնալ թիկնազոր էր, բայց ոչ զինվորականներ:
Մասնավոր:
Նմաններն ուղղակի գիտեն կանգնել տիրոջ կողքին ու մարդկանց գլուխների վրայով նայել:
Լուրջ գործում նրանք խոչընդոտ չեն:
Ռուբենը հանեց վերարկուն, տիրոջ շարժումով կախեց նախասրահի կախիչից՝ առանց հարցնելու:
Սովորության համաձայն:
Թիկնազորը մնաց դռան մոտ:
Նա մտավ խոհանոց, տեսավ ինձ, մի ակնթարթ կանգ առավ, շատ կարճ, գրեթե աննկատ:
Հետո դեմքը հարթվեց, ու նա ժպտաց այն ժպիտով, որը ես տեսել էի խնջույքների լուսանկարներում՝ լայն, վստահ, աչքերը կկոցած.
Մի մարդու ժպիտ, ով մտնում է սենյակ ու անմիջապես սկսում հաշվել, թե ով է այստեղ իրեն պետք, իսկ ով է պարզապես կահույք:
Ինձ նա դասեց կահույքի կատեգորիային:
Նա անտարբեր տոնով խոսեց այնպես, կարծես սեղանին մոռացված անձրևանոց էր տեսել:
— «Օ, պապաշան է եկել:»
Նա չբարևեց, մոտեցավ սառնարանին, բացեց, ջուր հանեց, մի բաժակ լցրեց իր համար:
Այս ամենն այնպես էր անում, ասես ես սենյակում չկամ:
Հետո շրջվեց դեպի Նարեն, հայացքով վերևից ներքև սահեց նրա վրայով:
Նա հեգնանքով հարցրեց կնոջը:
— «Ի՞նչ է, չե՞ս զգուշացրել իրեն, որ այստեղ անկոչ հյուրերին չեն սպասում:»
Նարեն չպատասխանեց, նայում էր իր բաժակին:
Ռուբենի ձայնը մի փոքր սառեց, ու նա նորից դիմեց Նարեին:
— «Նարե, ես քեզ եմ դիմում:»
Ես հանգիստ միջամտեցի նրանց խոսակցությանը:
— «Նա զգուշացրել էր:»
Ռուբենն առաջին անգամ իսկապես նայեց ինձ, այլ ոչ թե որպես կահույքի:
Գնահատող հայացքով:
Մաշված բաճկոն, մեծ ձեռքեր, հանգիսт դեմք:
Նա հավաքում էր պատկերը, և այդ պատկերը նրան չէր անհանգստացնում:
— «Դե ուրեմն…»
Ասաց նա դադարից հետո:
— «Ու ես, միևնույն է, եկա:»
Պատասխանեցի ես:
Նա մի փոքր լռեց, հետո քմծիծաղ տվեց:
Ոչ թե չարությամբ, այլ այն մեծամիտ, արհամարհական քմծիծաղով, որը չարությունից էլ վատ է:
Այն քմծիծաղով, որով հարուստ մարդիկ արձագանքում են նրանց, ում ի սկզբանե իրենց մակարդակին չեն համարում:
— «Պարզ է:»
Ասաց նա՝ բաժակը սեղանին դնելով:
— «Նշանակում է՝ պապաշան որոշել է գլուխ հանել, եկել է աղջկան պաշտպանելու: Հուզիչ է:»
Նա քաշեց աթոռը, նստեց դիմացս՝ ոտքը ոտքին գցած, արմունկը աթոռի թիկնակին:
Տերն իր սեղանի շուրջ:
— «Ես քեզ անկեղծ կասեմ, հերս:»
Ասաց նա:
— «Որովհետև հարգում եմ ուղիղ խոսքը: Դու իզուր ես եկել այստեղ: Այստեղ ամեն ինչ վերահսկողության տակ է:
Նարեն իմ կինն է, այս տունն իմ տունն է:
Իսկ այն, ինչ կատարվում է ամուսնու ու կնոջ միջև՝ ընտանեկան գործ է:
Հասկանո՞ւմ ես, թե ինչ է ընտանեկան գործը:»
Ես նայում էի նրան ու լռում:
Նա սովոր չէր, որ ի պատասխան լռեն:
Ես դա տեսա, որովհետև նա մի փոքր առաջ եկավ, բերանի անկյունը մի փոքր լարվեց:
— «Դու այսօր ոստիկանությունում էիր:»
Շարունակեց նա:
— «Խոսեցիր Ասատրյանի հետ: Ասատրյանը քեզ բացատրեց իրավիճակը:»
— «Այո, բացատրեց:»
Համաձայնեցի ես:
— «Ահա և շատ լավ:»
Նա հենվեց մեջքին, թուլացավ:
— «Նշանակում է՝ հասկացող մարդ ես: Նշանակում է, որ վաղն առավոտյան նստում ես քո… ի՞նչ էր, հա, Նիվան ու գնում ես տուն՝ քո գյուղը, քո բանջարանոցի մոտ, ու մենք բոլորս գոհ ենք մնում: Պայմանավորվեցի՞նք:»
Նա ձեռքը մեկնեց սեղանի վրայով, ոչ թե ձեռքսեղմման համար, այլ վերևից ներքև արված ժեստով, ինչպես մետաղադրամ են մեկնում:
Ես նայեցի նրա ձեռքին, հետո՝ դեմքին:
— «Աջ ձեռքիդ ճկույթը կոտրված է եղել:»
Ասացի ես:
— «Վաղուց, մոտ տասնհինգ տարի առաջ, դատելով նրանից, թե ինչպես է սերտաճել:
Անհարթ է, նշանակում է՝ կա՛մ չեն բուժել, կա՛մ շտապ են բուժել: Ինչո՞ւ:»
Ռուբենն իջեցրեց ձեռքը:
Նրա դեմքին ինչ-որ բան շարժվեց:
Ոչ թե վախ, դեռ վախ չէր, բայց վստահության առաջին ճաքն էր՝ փոքր, հազիվ նկատելի:
— «Ի՞նչ:»
Ասաց նա:
— «Պարզապես դիտարկում է:»
Ասացի ես հանգիստ:
Դադար:
Նա ինձ արդեն ուրիշ կերպ էր նայում:
Ոչ որպես կահույքի ու ոչ որպես հակառակորդի, այլ որպես մի բանի, ինչը չի տեղավորվում իր սովորական սխեմայի մեջ:
Դա կարևոր պահ էր:
Երբ մարդը դադարում է քեզ դասակարգել, նա սկսում է վախենալ քեզնից:
Առայժմ ոչ գիտակցաբար, պարզապես ենթագիտակցության մակարդակում, որտեղ ապրում են այն հին կենդանական բնազդները,
Որոնք մեզ փոխանցվել են այն ժամանակներից, երբ վտանգը զգալը ավելի կարևոր էր, քան խոսելը:
— «Դու ընդհանրապես ո՞վ ես:»
Ասաց նա:
Ու ձայնի մեջ հայտնվեց առաջին նոտան, որն առաջ չկար:
— «Թոշակառու:»
Պատասխանեցի ես:
— «Բանջարանոց, Նիվա, կատուս՝ Չալոն: Ես կարծում էի՝ դու արդեն տեղեկություններ ես հավաքել:»
— «Հավաքել եմ: Նշանակում է՝ գիտես: Գիտեմ, որ վաղուց ծառայել ես:»
Նա մի փոքր քմծիծաղ տվեց՝ վերականգնելով տարածությունը:
— «Բայց դա վաղուց էր, հերս: Հիմա ուրիշ ժամանակներ են: Հիմա ամեն ինչ որոշում են ոչ թե մկաններն ու կոչումները:
Հիմա ամեն ինչ որոշում են կապերն ու փողը: Իսկ դու, որքան հասկանում եմ, ո՛չ մեկն ունես, ո՛չ մյուսը: Այնպես որ…»
— «Ռուբեն…»
Ես կամաց ընդհատեցի նրան:
Նա լռեց:
Միայն այն փաստը, որ ես նրան անունով դիմեցի՝ հանգիստ, առանց ճնշելու, ինչպես դիմում են մարդուն, երբ ուզում են, որ նա ուշադիր լսի, ստիպեց նրան կանգ առնել:
— «Դու խելացի մարդ ես:»
Ասացի ես:
— «Նշանակում է՝ հասկանում ես տարբերությունը երկու տեսակի մարդկանց միջև:
Առաջին տեսակ. նրանք, ովքեր կորցնելու բան ունեն:
Բիզնես, հեղինակություն, կապեր, փող:
Այդպիսի մարդիկ բանակցում են, գնում են զիջումների, որովհետև նրանց համար կարևոր է պահպանել այն, ինչ ունեն:
Երկրորդ տեսակ. նրանք, ովքեր կորցնելու ոչինչ չունեն: Նրանց համար արդեն մեկ է:
Այդպիսի մարդիկ վտանգավոր են, որովհետև սահմաններ չունեն: Հասկանո՞ւմ ես՝ ինչի մասին եմ:»
Ռուբենը նայում էր ինձ ու լռում:
— «Դու կարծում ես՝ ես առաջին տեսա՞կն եմ:»
Շարունակեցի ես:
— «Թոշակ, բանջարանոց, հանգիստ կյանք: Պահպանելու բան կա:
Դու կարծում ես, որ ինձ կարելի է վախեցնել կամ գնել, որովհետև բոլոր մարդիկ կա՛մ վախենում են, կա՛մ փող են վերցնում:
Դա տրամաբանական ենթադրություն է: Այն աշխատում է հարյուրից իննսունինը դեպքում:»
Ես դադար տվեցի:
— «Բայց դու հիմա նայում ես հարյուրերորդ դեպքին:»
Խոհանոցում լռությունն ուրիշ դարձավ՝ ավելի խիտ:
Նարեն չէր շարժվում:
Աչքիս պոչով տեսնում էի, որ նա նայում է ինձ:
Ու նրա հայացքում կար մի բան, ինչը ես վաղուց չէի տեսել:
Մի բան, որը նման էր մանկության տարիների այն հայացքին, երբ նա վազելով գալիս էր ինձ մոտ ցանկացած փորձանքի ժամանակ ու գիտեր, որ ես հարցերը կլուծեմ:
Ռուբենը կանգնեց:
Դանդաղ, շինծու անտարբերությամբ, բայց կանգնեց, այլ ոչ թե մնաց նստած, ու դա նույնպես ինֆորմացիա էր:
— «Հետաքրքիր խոսակցություն էր:
Վաղն առավոտյան դու կգնաս այստեղից:»
Սա խնդրանք չէր, այլ հրաման:
— «Կապրենք՝ կտեսնենք:»
Նա մի վայրկյան կանգնեց, հետո գնաց դեպի ելքը:
Նախասրահի թիկնազորը լուռ շարժվեց նրա հետևից:
Փականը չխկաց, միջանցքում քայլեր լսվեցին, հետո՝ վերելակը:
Լռություն տիրեց:
Նարեն դանդաղ արտաշնչեց:
Երկար, ասես ամբողջ ընթացքում, քանի դեռ նա սենյակում էր, պահել էր շունչը:
— «Պա՛պ, նա կանգ չի առնի:»
Նա ասաց դա շատ կամաց ու վախեցած:
— «Գիտեմ:
Ես՝ նույնպես:»
Ավելացրի ես հանգիստ:
Ես վեր կացա, մոտեցա պատուհանին:
Ներքևում՝ շքամուտքի մոտ, կանգնած էր միացրած շարժիչով սև մեքենան:
Ռուբենը դուրս եկավ, նստեց հետևի նստատեղին:
Մեքենան միանգամից չգնաց, կանգնեց մոտ երեք րոպե, հետո շարժվեց:
Ես նայում էի նրա հետևից ու մտածում ճկույթի մասին:
Տասնհինգ տարի առաջ կոտրվածքը չեն բուժել:
Դա ոչ սպորտային վնասվածք է, ոչ էլ կենցաղային:
Դա ուրիշ բանի հետք է:
Նման հետքեր ես շատ եմ տեսել:
Այն մարդկանց ձեռքերին, ովքեր սկսել են ամենաներքևից ու բարձրացել են վերև այնպիսի տեղերով, որոնց մասին հետո բարձրաձայն չեն խոսում:
Ռուբեն Սարգսյանը ժամանակին այն խնամված ու թանկարժեք վերարկուով մարդը չէր, որպիսին դարձել է:
Նա ուրիշ մեկն էր, և այդ ուրիշ մեկը ինչ-որ տեղ հետքեր է թողել:
Ինձ պետք էր դրանք գտնել:
Ես վերադարձա սեղանի մոտ, բացեցի նոթատետրը, երեք բառ գրեցի ու շրջանակի մեջ առա:
Նարեն ուսիս վրայով նայեց:
— «Այդ ի՞նչ է:»
Հարցրեց նա հետաքրքրված:
— «Անուն է:
Մի մարդ, ում ես ճանաչում եմ, ով զբաղվում է հենց այդպիսի բաներով:»
Շարունակեցի միտքս:
— «Ի՞նչ մարդ:»
Նարեն չէր հասկանում իմ մտադրությունը:
— «Այնպիսին, ում Ռուբենը հաստատ չի սպասում:»
Ասացի ես ու փակեցի նոթատետրը:
Գիշերվա ժամը տասներկուսն անց կես դռան զանգը տվեցին:
Ես բացեցի:
Շեմքին կանգնած էր Սարգսյանի թիկնապահներից մեկը՝ այն բարձրահասակը, առանց բաճկոնի, առանց զենքի, ճաքած շրթունքով, ու ընդամենը չորս բառ ասաց:
Թիկնապահը կանգնած էր շեմքին ու նայում էր ինձ:
Ճաքած շրթունքը թարմ էր:
Արյունը դեռ չէր չորացել, քսված էր կզակին:
Ձախ աչքն արդեն սկսել էր ուռել:
Բաճկոն չուներ, միայն բարակ սվիտեր էր հագին, չնայած դրսում մոտ յոթ աստիճան ցուրտ էր:
Ձեռքերն իջեցրած էին, գրպաններում չէին, բռունցք արված չէին, պարզապես կախված էին մարմնի երկայնքով:
Այնպիսի մարդու կեցվածք էր, ում նոր լավ թափահարել են, ու նա դեռ չի որոշել, թե ինչ անի դրա հետ:
Նա նայում էր ինձ ու մոտ երեք վայրկյան լռում էր:
Հետո արտասանեց այդ չորս բառը:
— «Նա ասաց՝ բարևներ փոխանցեմ:»
Նա խոսեց դժվարությամբ ու կոտրված:
Ես լսեցի, գլխով արեցի, ուշադիր նայեցի նրա դեմքին, ոչ թե բառերին, այլ հենց դեմքին:
Շուրթերը մի փոքր դողում էին, բայց ոչ ցրտից:
Հայացքն ուղիղ էր, բայց մեծ ջանքերի գնով:
Այդպիսի հայացք լինում է այն մարդկանց մոտ, ում ստիպել են իրենց կամքին հակառակ ինչ-որ բան անել, ու ովքեր վերջին ուժերով փորձում են դեմքը պահել:
— «Անունդ ի՞նչ է:»
Հարցրի ես հանգիստ տոնով:
Նա չէր սպասում այս հարցին ու թարթեց աչքերը:
— «Գոռ:»
Պատասխանեց նա կարճ:
— «Գոռ, ներս արի:»
Կրկնեցի ես ու ճանապարհ տվեցի:
— «Ես չեմ մտնի:»
Նա փորձեց հրաժարվել:
— «Ներս արի, դրսում ցուրտ է, թեյ կլցնեմ:»
Կրկնեցի ես նորից առանց ճնշելու, պարզապես հրավիրեցի:
Նա ևս մեկ վայրկյան կանգնեց շեմքին, տատանվեց, հետո քայլ արեց ներս:
Նարեն դուրս նայեց սենյակից, տեսավ նրան:
Ես ժեստով հասկացրի նրան, որ ամեն ինչ կարգին է, և նա կարող է գնալ:
Նա գնաց, բայց ես լսում էի, թե ինչպես նա կանգնեց պատի հետևում ու չէր շարժվում:
Լսում էր:
Ես Գոռին նստեցրի խոհանոցի սեղանի շուրջ, միացրի թեյնիկը, սրբիչ հանեցի, թրջեցի սառը ջրով ու դրեցի նրա դիմաց սեղանին՝ լուռ, առանց բացատրությունների:
Նա վերցրեց, դրեց շրթունքին, դեմքը ծամածռեց:
— «Ո՞վ խփեց:»
Հարցրի ես, քանի դեռ թեյնիկը եռում էր:
Նա լռեց:
— «Կարևոր չէ:»
Պատասխանեց նա խուլ ձայնով:
— «Կարևոր է, բայց ես առանց այդ էլ հասկանում եմ:»
Նկատեցի ես՝ շարունակելով գործս:
Նա ներքևից վերև նայեց ինձ:
— «Նա կատաղած է:
Այստեղից գնալուց հետո ինչ-որ մեկին զանգեց, հետո՝ էլի ինչ-որ մեկին, գոռգոռում էր:
Ես նրան առաջ այդպիսին չէի տեսել:
Հետո հրամայեց ինձ գալ ձեզ մոտ ու փոխանցել, որ եթե վաղն առավոտյան չգնաք, նա այնպես կանի, որ ինքներդ գնաք, բայց արդեն ուրիշ ձևով:»
Նա ավարտեց հաղորդագրությունը սեղանին նայելով:
— «Պարզ է:»
Արձագանքեցի ես հանգիստ:
— «Ես ընդամենը փոխանցողն եմ:»
Ավելացրեց նա արդարանալով:
Դրա մեջ գրեթե ներողություն խնդրելու պես մի բան կար:
— «Գիտեմ, դու հրաման կատարող մարդ ես, սա հանդիմանանք չէ:»
Ասացի ես ու թեյը լցրեցի նրա բաժակը:
Նա վերցրեց բաժակը երկու ձեռքով այնպես, ինչպես վերցնում են, երբ ձեռքերը լավ չեն ենթարկվում: Մի կում արեց, լռեց:
— «Դուք չեք գնալու:» Ասաց նա: Ոչ թե հարցրեց, այլ հաստատեց:
— «Ոչ:» Պատասխանեցի ես:
Նա դանդաղ գլխով արեց, ասես դա իրեն չզարմացրեց:
— «Ես էլ այդպես էլ մտածում էի:» Ասաց նա կամաց:
— «Երբ երեկոյան ձեզ տեսա, մտածեցի՝ սա չի գնա: Ձեր աչքերն այնպիսին են…» Նա մի պահ մտածեց.
«Ինչպես այն մարդկանց մոտ, ովքեր արդեն ամեն ինչ որոշել են: Ես այդպիսի աչքեր վաղուց ընդամենը մեկ անգամ եմ տեսել:»
Նա խմեց թեյը, վեր կացավ, սրբիչը դրեց սեղանին:
— «Ես գնամ:»
— «Գո՛ռ:» Ասացի ես:
Նա շրջվեց դռան մոտ:
— «Եթե ինչ-որ պահի զգաս, որ ուզում ես դուրս գալ այս ամենից, զանգի՛ր:» Ես գրեցի համարս նոթատետրի թղթի վրա ու պարզեցի նրան:
— «Առանց հարցերի:»
Նա մի վայրկյան նայեց թղթին, վերցրեց, դրեց գրպանը, ոչինչ չասաց ու դուրս եկավ:
Ես փակեցի դուռը, կանգնեցի նախասրահում՝ ականջ դնելով: Քայլեր միջանցքում, վերելակ, լռություն:
Նարեն դուրս եկավ պատի հետևից:
— «Լսեցի՞ր:»
— «Լսեցի:» Ասաց նա:
Նրա դեմքը գունատ էր, բայց հանգիստ:
Ոչ թե վախի այն մեռելային գունատությամբ, այլ նրանով, որը լինում է մարդկանց մոտ, երբ վերջապես հասկանում են, որ ամեն ինչ լուրջ է, ու ընդունում են դա:
— «Պա՛պ, նա ի՞նչ է անելու:»
— «Վաղը կփորձի ճնշել:» Ասացի ես:
— «Ոստիկանության միջոցով, ուրիշ ճանապարհներով…
Գուցե՝ քո միջոցով:
Կփորձի հողը փախցնել ոտքերիս տակից, քանի դեռ ես չեմ հասցրել գործի անցնել:
Իսկ վաղը կեսօրին իրավիճակը կփոխվի: Գնա՛ քնելու:»
Նա նայում էր ինձ:
— «Դու ընդհանրապես ինչ-որ բանից վախենո՞ւմ ես:»
Հարցրեց նա կամաց:
Ես մտածեցի: Իսկապես մտածեցի, ոչ թե զուտ խոսքի համար:
— «Վախենում եմ:» Ասացի ես:
— «Ուշանալուց եմ վախենում: Գնա՛:»
Նա գլխով արեց ու գնաց: Ես լսեցի, թե ինչպես ճռռաց մահճակալը ննջարանում, ու ինչպես ամեն ինչ լռեց:
Սպասեցի տասը րոպե, հետո դուրս եկա միջանցք, իջա բակ, քայլեցի դեպի Նիվաս ու նստեցի ղեկին:
Հանեցի հեռախոսս, հավաքեցի առաջին համարը: Մհերը վերցրեց լսափողը երկրորդ զանգից հետո, ասես չէր էլ քնել:
Գուցե չէր էլ քնել: Նա երբեք առանձնապես չէր քնում, որքան որ նրան հիշում եմ:
Ասում էր, թե քնելու սովորությունը կորցրել է դեռ երկրորդ հատուկ գործուղման ժամանակ ու դրանից հետո այդպես էլ հետ չի սովորել:
— «Հրամանատար:»
Ասաց նա, պարզապես այդպես, առանց հարցի: Ասես գիտեր, որ ես եմ դեռ մինչև էկրանին նայելը:
— «Մհե՛ր:» Ասացի ես: — «Ո՞նց ես:»
— «Ողջ եմ:» Պատասխանեց նա:
— «Ոտքս անձրևից առաջ ցավում է: Մնացածն ամեն ինչ նորմալ է: Գո՞րծ կա:»
Կարճ լռություն: Ոչ թե զարմանք, այլ պարզապես դադար մի մարդու կողմից, ով հաշվում է լոգիստիկան:
— «Հեռո՞ւ է:»
Ես ասացի քաղաքի անունը:
— «Մեքենայով մի հինգ ժամվա ճամփա է:» Ասաց Մհերը:
— «Ե՞րբ է պետք:»
— «Վաղը կեսօրին:»
— «Քսան րոպեից շարժվում եմ:» Ասաց նա:
— «Գագոյին ու Ալիկի՞ն էլ վերցնեմ:»
— «Ինքդ որոշիր:»
— «Երկուսին էլ կվերցնեմ:» Ասաց նա:
Ու ես լսեցի լսափողի մեջ, թե ինչպես է նա արդեն վեր կենում, հետ քաշում աթոռը:
— «Ի՞նչ պատմություն է:»
— «Աղջկաս ամուսինը:»
Դադար:
— «Հասկացա:» Ասաց Մհերը:
Եվ այդ մեկ բառի մեջ կար այն ամենը, ինչ պետք էր: Ո՛չ հարցեր, ո՛չ կարեկցանք, ո՛չ էլ գնահատական: Պարզապես հասկացավ ու գալիս է:
Այդպիսի մարդիկ հազվադեպ են ծնվում, իսկ միևնույն ստորաբաժանման մեջ հայտնվում են էլ ավելի հազվադեպ:
Մեր բախտը բերել էր: Կամ ոչ թե մեր, այլ նրանց, ովքեր կանգնած էին մեր կողքին ու ողջ մնացին հենց այն պատճառով, որ իրենց կողքին նման մարդիկ կային:
Ես հավաքեցի երկրորդ համարը:
Գագոն վերցրեց չորրորդ զանգից:
Նա, ի տարբերություն Մհերի, քնած էր, բայց ձայնը միանգամից հստակ էր, առանց քնաթաթախ պղտորության:
Եվս մեկ արմատացած սովորություն:
— «Հրամանատար:»
— «Գագո, Մհերի հետ ես գալիս:»
— «Ե՞րբ ենք շարժվում:»
— «Նա արդեն պատրաստվում է:»
— «Հասկացա:»
Ու վերջ:
Ոչ մի հարց:
Երրորդ համարը Ալիկն էր:
Նա վերցրեց միանգամից, առաջին իսկ զանգից:
— «Ես արդեն գիտեմ:»
Ասաց նա:
— «Մհերը գրեց խմբում:»
Նրանք մեսենջերում փակ խումբ ունեին:
Ես այնտեղ երբեք չէի եղել:
Իրենք էին ստեղծել մի քանի տարի առաջ:
Հազվադեպ էին գրում, միայն գործով:
Երբեմն պարզապես նկարներ էին ուղարկում՝ ով ինչ ձուկ է բռնել, ով է թոռանը գրկել:
Ապրում են, ամեն մեկն իր կյանքով:
Բայց հերիք է մեկը գրի, մյուսներն արդեն գիտեն:
— «Կհանդիպենք վաղը ժամը տասնմեկին:»
Ասացի ես:
— «Հասցեն կուղարկեմ:»
— «Ընդունված է:»
Ասաց Ալիկը:
— «Հրամանատար, գործը լո՞ւրջ է:»
— «Լուրջ է:»
— «Լավ:»
Ասաց նա, ու նրա ձայնի մեջ նույնն էր, ինչ Մհերի մոտ:
Ոչ թե տագնապ, այլ պատրաստվածություն:
Այս երկու բաների միջև տարբերությունը հսկայական է, ու մարդկանց մեծ մասը դա չի զգում:
Տագնապում են նրանք, ովքեր չգիտեն՝ ինչ անել:
Պատրաստվում են նրանք, ովքեր գիտեն:
Ես հեռախոսը դրեցի մի կողմ, նստած էի մեքենայի մեջ, նայում էի Նարեի շենքի մութ պատուհաններին:
Երրո՞րդ հարկ:
Ոչ, յոթերորդ:
Ես անընդհատ սովորության համաձայն երրորդն եմ փնտրում, որովհետև ինքս միշտ երրորդ հարկն էի պահանջում:
Օպտիմալ բարձրություն է՝ ոչ առաջինը, որտեղից պատուհանով ներս կմտնեն, և ոչ էլ չորրորդից բարձր, որտեղից չես կարողանա ցած թռչել:
Հին սովորություններ:
Ես հանեցի նոթատետրս ու փողոցի լապտերի լույսի տակ սկսեցի աշխատել:
Իսկապես աշխատել՝ մեթոդաբար, այնպես, ինչպես սովորեցրել էին:
Ռուբեն Սարգսյան. այն ամենը, ինչ ես գիտեի, ինչ հասցրել էի հավաքել այս երկու օրվա ընթացքում:
Շինարարական ընկերությունը գրանցվել է տասներկու տարի առաջ:
Առաջին տենդերները սկսվել են գրանցումից երեք տարի անց:
Կտրուկ աճ՝ յոթ տարի անց:
Ի՞նչ էր պատահել յոթերորդ տարում:
Հարց է:
Ավագանու անդամ է վերջին երեք տարիներին:
Այս շենքի բնակարանը գրանցված է ուրիշ մարդու անունով:
Ես դա իմացա դեռ երեկ երեկոյան հարկայինի մի հին ծանոթի միջոցով, ում ժամանակին օգնել էի մի տհաճ պատմության ժամանակ:
Ճկույթ:
Կոտրվածք:
Տասնհինգ տարի առաջ:
Ես նոթատետրում գրեցի տարեթիվը՝ մոտավոր, պլյուս-մինուս մեկ տարի:
Փակեցի աչքերս ու սկսեցի մտածել այն մասին, թե ով կարող էր լինել Ռուբեն Սարգսյանը տասնհինգ տարի առաջ:
Երիտասարդ, հավակնոտ, անփող այս քաղաքում:
Իննսունականներին ու երկուհազարականներին նման մարդիկ մի քանի ճանապարհով էին գնում:
Եվ այդ ճանապարհներից մի քանիսը հետքեր էին թողնում տվյալների բազաներում, որոնց ես հասանելիություն ունեի մի մարդու միջոցով,
Ում տղային քսան տարի առաջ հանել էի այնպիսի տեղից, որտեղից տղաները հազվադեպ են վերադառնում:
Այդ մարդն աշխատում էր արխիվում:
Ես նայեցի ժամացույցին:
Տասներկուսն անց կես էր, զանգելու համար ուշ էր:
Բայց մենք նրա հետ դեռ այն ժամանակներից պայմանավորվածություն ունեինք. եթե ես զանգում եմ, ուրեմն պետք է:
Ես հավաքեցի համարը:
Նա վերցրեց լսափողը երկար լռությունից հետո:
Յոթ զանգ:
Ութ:
— «Լսում եմ:»
Ասաց նա խռպոտ ձայնով:
— «Գրիգորյանն է: Կներես, որ ուշ է:»
Երկար դադար:
— «Գրիգորյան…»
Կրկնեց նա:
— «Քանի՞ տարի անցավ:»
— «Տասներկու:»
Ասացի ես:
— «Տասներկու…»
Արձագանքեց նա:
Հետո հառաչեց՝ ոչ նյարդայնացած, այլ այնպես, ինչպես հառաչում են մարդիկ, ովքեր հասկանում են, որ ինչ-որ մի պահ, որին իրենք վաղուց սպասում էին ու միաժամանակ վախենում դրանից, վերջապես վրա հասավ:
— «Ի՞նչ է պետք:»
Ես տվեցի անունը:
Դադարն արդեն ուրիշ էր՝ ավելի երկար, ավելի խիտ:
— «Որտեղի՞ց գիտես այդ անունը:»
Հարցրեց նա:
— «Աղջիկս նրա հետ է ամուսնացած:»
Լսափողում մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց:
Ու այդ լռության մեջ այնքան բան կար, որ ինձ էլ ոչինչ հարցնել պետք չէր:
Ես պարզապես սպասում էի:
— «Գրիգորյան»,- ասաց նա վերջապես՝ կամաց ու ինչ-որ ուրիշ ձևով: — «Հասկանո՞ւմ ես՝ ինչ ես քրքրում:»
— «Հասկանում եմ»,- ասացի ես: — «Այնտեղ միայն շինարարական տենդերներ չեն: Գլխի էի ընկնում:»
Նա լռեց:
— «Վաղն անձամբ արի: Ես դա հեռախոսով չեմ ասի:»
— «Ժամը քանիսի՞ն:»
— «Առավոտյան իննին: Ու Գրիգորյան, ոչ մեկին չասես, թե ուր ես գնում:»
Նա անջատեց հեռախոսը:
Ես նստած էի մութ մեքենայի մեջ ու նայում էի հեռախոսիս:
Հետո այն գրպանս դրեցի, փակեցի նոթատետրն ու հենվեցի նստատեղի թիկնակին:
Տասներկու տարվա լռության ընթացքում այս մարդը ոչ մի անգամ ինքը չէր զանգել ինձ, թեև գիտեր համարս:
Ոչ մի անգամ չէր գրել:
Տարածություն էր պահում այնպես, ինչպես պահում են մարդիկ, ովքեր թաքցնելու բան ունեն, ու ովքեր շնորհակալ են քեզ, բայց նախընտրում են շնորհակալություն հայտնել առանց ավելորդ հիշեցումների:
Նա վախեցավ:
Ոչ թե ինձնից, այլ անունից՝ Ռուբեն Սարգսյանի անունից:
Նշանակում է՝ այնտեղ ինչ-որ լուրջ բան կար:
Նշանակում է՝ ես գտել էի ճիշտ թելը:
Ես գործի գցեցի Նիվաս ու քշեցի հետ՝ դեպի տուն:
Կայանեցի, բարձրացա վերև, նախասրահում հանեցի կոշիկներս, առանց հագուստը հանելու պառկեցի հյուրասենյակի բազմոցին ու փակեցի աչքերս:
Վաղը՝ իննին, արխիվը, տասնմեկին՝ Մհերը, Գագոն ու Ալիկը:
Երեկոյան Ռուբեն Սարգսյանը նորից կգա այստեղ՝ համոզված, որ գիշերվա ընթացքում ոչինչ չի փոխվել:
Նա չգիտեր, որ փոխվել է ամեն ինչ:
Ես քնեցի երկու րոպեից:
Հին սովորություն, որին նախանձում էին բոլոր երիտասարդ զինվորները:
Քնել, երբ հնարավորություն կա, ու արթնանալ, երբ պետք է, առանց զարթուցիչի:
Ներքին ժամացույցը, որը լարվել էր քսաներեք տարվա ծառայության ընթացքում, երբեք չէր փչանում:
Ես արթնացա 6-անց 45-ին ու միանգամից հասկացա՝ ինչ-որ բան այն չէ:
Նարեի դուռը կիսաբաց էր:
Ես վեր կացա, մոտեցա:
Մահճակալը դատարկ էր, անկողինը՝ խառնված:
Լոգարանում ոչ ոք չկար, խոհանոցում՝ նույնպես:
Բաճկոնը տեղում էր, կոշիկները՝ տեղում, իսկ հեռախոսը գտա պատուհանագոգին՝ էկրանով դեպի ներքև դրված:
Հեռախոսը նա թողել էր տանը:
Ես դուրս եկա աստիճանահարթակ, կամաց իջա ներքև:
Անվտանգության աշխատակիցը տեղում էր՝ նույնը, ով երեկ առավոտյան էր:
Մոտեցա ու հարցրի նրան:
Նա երկար նայեց մի կողմ, հետո ասաց, որ հինգն անց կեսերի կողմերը շքամուտքից դուրս է եկել մի երիտասարդ կին ու նստել մուտքի մոտ սպասող սև մեքենան:
Ես վերադարձա վերելակ, սեղմեցի յոթերորդ հարկի կոճակը, կանգնած նայում էի վերելակի դռներին՝ հավասար, հանգիստ, առանց ավելորդ մտքերի:
Միայն մեկ միտք կար՝ հստակ ու սառը, ինչպես դիպուկահարի նշանակետը:
Ռուբեն Սարգսյանը չէր սպասել երեկոյան:
Երբ բացեցի բնակարանի դուռը, խոհանոցի սեղանին մի թղթի կտոր կար՝ Նարեի ձեռագրով գրված մեկ տող:
Ես կարդացի այն ու այս երկու օրվա մեջ առաջին անգամ զգացի մի բան, որը սովոր էի չզգալ:
Զայրույթ:
Թղթի վրա գրված էր յոթ բառ.
«Պա՛պ, հեռացիր այստեղից, ես ինքս: Ներիր ինձ»:
Ես մեկ անգամ կարդացի այն, թուղթը հետ դրեցի սեղանին, մի վայրկյան կանգնեցի՝ նայելով պատուհանից դուրս՝ դեպի Հրազդանի կիրճը, առավոտյան գունատ երկնքին, ներքևում քայլող առաջին անցորդներին, ովքեր գնում էին իրենց գործով ու ոչնչից տեղյակ չէին:
Հետո վերցրի բաճկոնս ու դուրս եկա:
Ոչ թե նրա համար, որ վախեցա, ոչ թե նրա համար, որ որոշեցի լսել նրան, այլ որովհետև զայրույթը վառելիք է:
Իսկ վառելիքը պետք է ճիշտ ծախսել, ոչ թե իզուր վառել դատարկ բնակարանում:
Ես գիտեի, թե որտեղ փնտրել:
Ռուբենը սովորությունների մարդ էր:
Դա ես հասկացա դեռ երեկ երեկոյան, այն կարճ ժամանակում, որ նա անցկացրեց խոհանոցում:
Այդպիսի մարդիկ միշտ վերադառնում են այն կետերը, որտեղ իրենց տեր են զգում՝ գրասենյակ, ամառանոց, մի տեղ, որտեղ ամեն ինչ վերահսկողության տակ է, ու բոլորն իրենց մարդիկ են:
Ամառանոցը ես գտել էի դեռ նախանցյալ օրը:
Նարեն մի անգամ նշել էր թաղամասը, գյուղի անունը, խոսել էր բարձր պարսպի ու տեսախցիկներով դարպասների մասին:
Քաղաքից քառասուն րոպե հեռավորության վրա:
Ես գրի էի առել հենց այն ժամանակ՝ չիմանալով ինչու:
Հիմա գիտեի:
Բայց նախ՝ արխիվը:
Արխիվը գտնվում էր քաղաքի հին մասում՝ աննկատ մի քառահարկ շենքում:
Այն շենքերից, որոնց կողքով ամեն օր անցնում են ու չեն նկատում, որովհետև դրանք որպես կարևոր բան չեն երևում:
Մաշված ցուցանակ, նեղ մուտք, թափված ներկով դոմոֆոն:
Հենց այսպիսի շենքերում է պահվում ամենակարևորը:
Վահրամը դուռը բացեց ավելի շուտ, քան ես կհասցնեի սեղմել կոճակը:
Նշանակում է՝ սպասում էր, նայում էր պատուհանից:
Այս տասներկու տարվա ընթացքում նա ծերացել էր, հասակով կարճացել, ասես չորացել էր:
Մազերը լրիվ սպիտակել էին, ակնոցն ավելի հաստ էր, բայց ձեռքերը նույնն էին՝ ամուր, չորացած, հին թանաքի դեղին բծերով:
Մի մարդու ձեռքեր, ով ամբողջ կյանքում աշխատել է թղթերի հետ ու գիտի, որ թղթերը ձանձրալի չեն, թղթերը ճակատագրեր են:
Նա սեղմեց ձեռքս, ներս թողեց, ոչինչ չասաց:
Մենք անցանք նեղ միջանցքով, բարձրացանք երրորդ հարկ, մտանք նրա աշխատասենյակը՝ փոքրիկ, մինչև առաստաղը թղթապանակներով լցված, խուլ բակ նայող միակ պատուհանով:
Նա փակեց դուռը, գցեց սողնակը, նստեց սեղանի շուրջ:
Ես նստեցի դիմացը:
Նա երկար նայում էր ինձ՝ ձեռքերը միահյուսած:
— «Դու գիտե՞ս, թե նա ինչ արեց այն վերջին մարդու հետ, ով սկսեց քրքրել գործերը:»
Նա վերջապես խախտեց լռությունը:
— «Պատմի՛ր:»
Ես հանգիստ արձագանքեցի:
— «Մի լրագրող երկու տարի առաջ սկսեց նյութեր հավաքել շինարարական, կոմունալ ու ճանապարհային տենդերների մասին:
Դուրս եկավ մի ամբողջ շղթայի վրա:»
Վահրամը խոսում էր կամաց, հավասար, առանց էմոցիաների, ասես փաստաթուղթ էր կարդում:
— «Մեկ ամիս անց խուզարկությամբ նրա բնակարանում թմրանյութ գտան, մի բնակարան, որտեղ նա ոչ մեկի չէր թողնում ու կողպեքները փոխում էր վեց ամիսը մեկ:
Երեք տարի տվեցին: Նա դուրս եկավ ութ ամիս անց՝ առողջական վիճակի պատճառով:
Հիմա ապրում է ուրիշ քաղաքում, չի գրում, ոչ մեկի հետ չի խոսում:»
— «Պարզ է:»
Ասացի ես:
— «Դա դեռ ամենը չէ: Ռուբենը պարզապես շինարարական բիզնեսն ու ավագանին չէ, դա ցուցափեղկ է:
Գրիգորյան, ուշադիր լսիր ինձ:»
Ասաց Վահրամը խիստ:
Ես լսում էի:
Նա խոսեց քսան րոպե՝ առանց շտապելու, հետևողական, որպես մի մարդ, ով վաղուց այդ պատկերը հավաքել էր գլխում ու սպասում էր պահի, որպեսզի ցույց տա այն, կամ էլ վախենում էր այդ պահից:
Ու հիմա, երբ այդ պահը եկել էր, նա միաժամանակ և՛ վախ էր զգում, և՛ թեթևացում:
Ռուբեն Սարգսյանը սկսել էր իննսունականների կեսերին:
Ոչ թե շինարարության մեջ, այլ այն կառույցներում, որոնք այն տարիներին օրենքի ու անօրինականության արանքում էին, ու որոնք պաշտոնապես տարբեր կերպ էին կոչվում, իսկ ոչ պաշտոնապես՝ ոչ մի կերպ, որովհետև անուն չունեին:
Նա երիտասարդ էր, կոշտ ու խելացի:
Գիտեր բանակցել ու գիտեր ճնշել:
Ընտրում էր պետքականը՝ կախված իրավիճակից:
Երկուհազարականների կեսերին նա արդեն կապեր ուներ երեք գերատեսչություններում և փող, որի ծագումը ոչ ոք չէր ստուգում, որովհետև ստուգող չկար:
Նրանք, ովքեր կարող էին, վաղուց կա՛մ գնված էին, կա՛մ վախեցած, կա՛մ անհետացել էին տեսադաշտից:
Շինարարական ընկերությունն ավելի ուշ ի հայտ եկավ՝ որպես արդեն ունեցածն օրինականացնելու միջոց:
Տենդերներն անցնում էին ձևական մասնակիցների միջոցով, «ատկատները» հոսում էին պետքական գրպաններ, փաստաթղթերը ձևակերպվում էին անթերի:
Ռուբեն Սարգսյանը թղթով մաքուր էր հենց նրա համար, որ գիտեր՝ ինչպես թղթերը ճիշտ սարքել, բայց թղթերն ամեն տեղ չէին:
— «Ահա:»
Ասաց Վահրամն ու սեղանի ներքևի դարակից մի թղթապանակ հանեց:
Դրեց դիմացս:
— «Ես սա ութ տարի հավաքել եմ: Չգիտեմ՝ ինչու: Գուցե ամեն դեպքի համար: Գուցե որովհետև այսպիսի բաները չպետք է պարզապես ընկած մնան ու փտեն արխիվում:»
Ես բացեցի թղթապանակը:
Ցուցմունքներ:
Երեք հոգի, տարբեր տարիներ, տարբեր պատմություններ, բայց յուրաքանչյուրում նույն անունը:
Վատ որակի, բայց բավարար լուսանկարներ:
Ֆինանսական փաստաթղթեր՝ զուգահեռ հաշվապահությամբ, պատճեններ, բայց ստորագրություններով:
Երկու տեսագրություն ֆլեշկայի վրա, որի վրա մարկերով գրված էր:
— «Սա հերի՞ք է:»
Հարցրի ես:
— «Դատախազության համար սա ավելին քան բավարար է: Բայց ոչ տեղականի:
Տեղականը նրա գրպանում է՝ ոստիկանության պես:
Գլխավոր դատախազություն կամ ԱԱԾ է պետք: Այնտեղ ուրիշ մարդիկ են, նրա ձեռքն այնտեղ չի հասել:»
Ասաց նա:
Ես փակեցի թղթապանակը:
— «Կարելի՞ է վերցնել:»
Նա մի վայրկյան նայեց թղթապանակին, հետո գլխով արեց:
— «Վերցրու: Ես պատճեններն արել եմ: Դրանք երեք տարբեր տեղերում են՝ ամեն դեպքի համար:»
Նա աչքերը բարձրացրեց ինձ վրա:
— «Գրիգորյա՛ն, աղջիկդ հիմա որտե՞ղ է:»
— «Փնտրում եմ:»
Ասացի ես:
Նա գլխով արեց, չսկսեց ավելորդ հարցեր տալ:
Ես վեր կացա, թղթապանակը դրեցի բաճկոնիս տակ, կոճկվեցի:
— «Վահրա՛մ:»
Ասացի ես դռան մոտ:
— «Ի՞նչ:»
— «Շնորհակալ եմ սրա համար:»
Նա ձեռքով արեց ոչ թե արհամարհանքով, այլ այնպես, ինչպես անում են մարդիկ, ովքեր անհարմար են զգում երախտագիտությունից:
— «Ինչի՞ մասին է խոսքը, դու ժամանակին տղայիս ես փրկել… Գնա՛, ու զգույշ եղիր: Նա կզգա, որ ինչ-որ բան փոխվել է: Նման մարդիկ զգում են:»
Ասաց նա:
Մհերը, Գագոն ու Ալիկը սպասում էին ինձ Նիվայի մոտ ճիշտ տասնմեկին:
Ես նրանց հեռվից տեսա:
Երեք տղամարդ հին մեքենայի մոտ, առաջին հայացքից միանգամայն սովորական:
Ոչ երիտասարդ, հասարակ հագուստով, առանց ավելորդ շարժումների:
Մհերը՝ թիկնեղ, կարճ ճերմակ մազերով, մուգ բաճկոնով, կանգնած էր՝ հենված մեքենայի թևին:
Գագոն՝ բարձրահասակ, նիհար, ակնոցով, որը նրա մոտ հայտնվել էր մոտ հինգ տարի առաջ ու որը բոլորովին չէր սազում այն ամենի հետ, ինչ ես գիտեի նրա մասին:
Ալիկը՝ մեզնից ամենաերիտասարդը, 58 տարեկան, լայն ուսերով, հանգիստ դեմքով:
Նրանք չգրկախառնվեցին, մեջքի չխփեցին:
Մհերը պարզապես գլխով արեց, երբ ես մոտեցա:
Գագոն հանեց ակնոցը, մաքրեց, նորից դրեց:
Ալիկն ասաց.
— «Հրամանատար:»
Ու վերջ:
Սա բավական էր:
Ես նրանց կարճ ներկայացրի իրավիճակը՝ առանց ավելորդ բառերի, միայն փաստեր:
Նարե, Սարգսյան, արխիվի թղթապանակ, ամառանոց:
Նրանք լսում էին լուռ, առանց ընդհատելու:
Երբ վերջացրի, Մհերը միայն մեկ բան հարցրեց:
— «Աղջիկդ ո՞ղջ է:»
— «Դեռ չգիտեմ: Դա առաջնահերթն է:»
Ասացի ես:
— «Հասկացա: Գագո՛, հասցեն նայեցի՞ր:»
Ասաց Մհերը:
— «Արդեն նայում եմ:»
Ասաց Գագոն՝ հայացքը հեռախոսից չկտրելով:
Նա սովորություն ուներ ցանկացած հասցե գտնել ավելի արագ, քան մյուսները կհասցնեին այն բարձրաձայն արտասանել:
— ««Սոճուտ» թաղամաս, Անտառային 7: Պարիսպը երեք մետր: Դարպասներն ավտոմատ են, պարագծով չորս տեսախցիկ կա: Մուտքը մեկն է: Հարևանների հողամասերը մեծ են: Մարդաշատ չի լինի: Անվտանգություն՝ առնվազն երկու հոգի մուտքի մոտ: Եթե աղջկանդ տարել է այնտեղ, կարող է մարդ ավելացրած լինել:»
Ասաց Գագոն:
Ես հանեցի հեռախոսս, հավաքեցի Նարեի համարը:
Երկար զանգեր, ոչ ոք չի վերցնում:
Սպասելի էր:
Մեկ անգամ էլ հավաքեցի:
Լռություն:
— «Գնացի՛նք:»
Ասացի ես:
Մհերը հրվեց մեքենայի թևից:
— «Ինչո՞վ: Քո մեքենայո՞վ:»
— «Հրամանատար: Մեր բեռնախցիկում մի բան կա:»
Ասաց Ալիկը:
Ես նայեցի նրան:
— «Ոչ մի ավելորդ բան: Պարզապես ամեն դեպքի համար:»
Ասաց Ալիկը հանգիստ:
Ես գլխով արեցի, մանրամասներ չհարցրի։
Ճանապարհը դեպի թաղամաս խլեց քառասուն րոպե։
Մենք լռում էինք գրեթե ամբողջ ճանապարհին։
Ոչ թե նրա համար, որ ասելու բան չկար, այլ որովհետև խոսելու կարիք չկար։
Դա նույնպես մնացել էր այն ժամանակներից։
Լռության մեջ գնալու ու բառերն իզուր չվատնելու ունակությունը։
Միայն մեկ անգամ Մհերը խոսեց՝ նայելով պատուհանից դուրս։
— «Հիշո՞ւմ ես, հրամանատար, ոնց էինք իննսունութին Սաֆարյանին հանում էն գյուղից։
Էնտեղ էլ կար մի խելոք, որը մտածում էր, թե ամեն ինչ իր ձեռքում ա։»
Ես արձագանքեցի նրան ու հարցրի։
— «Հիշում եմ։
Անունն ի՞նչ էր։»
Ես մտածեցի ու ավելացրի։
— «Չեմ հիշում։»
Մհերը հաստատեց իմ միտքը։
— «Ես էլ չեմ հիշում։
Դրանք ինչ-որ ձևով չեն տպավորվում։»
Այլևս ոչ ոք ոչինչ չասաց։
Ես կանգնեցրի մեքենան դարպասներից երկու հարյուր մետր հեռավորության վրա, շրջադարձի հետևում՝ ճանապարհի երկայնքով խիտ պատով կանգնած հին սոճիների ստվերում։
Մենք դուրս եկանք։
Գագոն անմիջապես մտավ անտառ։
Անաղմուկ, ինչպես միայն ինքը կարող էր։
Երեք րոպե անց նա վերադարձավ։
Նա կամաց զեկուցեց իրավիճակը։
— «Երկուսը դարպասի մոտ են։
Մեկն էլ աջ կողմով պարագծով է քայլում։
Սարգսյանի մեքենան ներսում է, տան մոտ։
Լույս կա երկու պատուհանում։
Առաջին հարկում։
Երկրորդ հարկը մութ է։
Նարեին չտեսա, բայց առաջին հարկում վարագույրները քաշած են։»
Ես մի վայրկյան մտածեցի։
Ես արագ հրահանգներ տվեցի տղաներին։
— «Մհեր, Ալիկ, դուք՝ պարագիծը աջից ու ձախից։
Անաղմուկ։
Գագոն ինձ հետ գալիս է դեպի դարպասները։»
Մհերը միայն գլխով արեց ու տարրալուծվեց սոճիների մեջ։
Ալիկը գնաց նրա հետևից։
Ես նայեցի Գագոյին։
Գագոն մեղմ ձայնով նկատեց։
— «Հին ժամանակների պես։»
Ես պատասխանեցի նրան համաձայնելով։
— «Գրեթե։
Միայն թե նպատակն է ուրիշ։»
Գագոն հաստատեց իմ ասածը։
— «Նպատակն ավելի լավն է։
Էն ժամանակ ուրիշներին էինք հանում, հիմա՝ մերոնց։»
Մենք գնացինք դեպի դարպասները։
Անվտանգության աշխատակիցները մեզ նկատեցին մոտ երեսուն մետրից, ճիշտ արձագանքեցին, դուրս եկան ընդառաջ՝ փակելով ճանապարհը։
Երկուսն էլ երիտասարդ էին, թիկնեղ, գոտկատեղերին ռացիաներով։
Պրոֆեսիոնալներ էին, բայց մասնավոր, ոչ զինվորական։
Ես դա միանգամից հասկացա նրանից, թե ինչպես էին նրանք կանգնած։
Նրանցից առաջինը հրամայական տոնով խոսեց։
— «Կանգնե՛ք։
Մասնավոր տարածք է։
Այստեղ մուտքն արգելված է։»
Ես կանգ առա։
Գագոն կանգնեց կողքիս։
Ես հանգիստ պահանջեցի նրանցից։
— «Ինձ պետք է տեսնել Սարգսյանին։»
Անվտանգության աշխատակիցը կտրուկ մերժեց պահանջս։
— «Ռուբենը ոչ մեկի չի ընդունում։
Շրջվե՛ք։»
Ես հանեցի հեռախոսս ու հավաքեցի Ռուբենի համարը։
Նրանց ներկայությամբ, առանց թաքցնելու։
Երկար զանգեր գնացին, բայց նա չվերցրեց։
Պահակը ցուցադրաբար արձագանքեց։
— «Տեսնո՞ւմ եք։
Չի ուզում խոսել։
Հեռացե՛ք։»
Ես պարզաբանեցի իմ այնտեղ լինելու պատճառը։
— «Այնտեղ աղջիկս է։»
Աշխատակիցը սպառնաց ոստիկանությամբ։
— «Մեզ այդ մասին ոչինչ հայտնի չէ։
Հեռացեք, հակառակ դեպքում ոստիկանություն կկանչենք։»
Ես հանգիստ համաձայնեցի նրա որոշմանը։
— «Կանչե՛ք։»
Նա չէր սպասում այս պատասխանին և հայացքով փոխանակվեց երկրորդի հետ։
Երկրորդը ձեռքը տարավ դեպի ռացիան, ու այդ պահին աջ կողմի անտառից դուրս եկավ Մհերը։
Պարզապես դուրս եկավ հանգիստ, առանց շտապելու, ձեռքերը գրպաններում։
Ռացիայով պահակը շրջվեց քայլերի ձայնի ուղղությամբ։
Հետո ձախից հայտնվեց Ալիկը՝ նույնպես հանգիստ, առանց ավելորդ շարժումների։
Չորսը երկուսի դեմ։
Պահակները հաշվարկ արեցին։
Ես տեսնում էի, թե ինչպես են նրանք հաշվում արագ, պրոֆեսիոնալ կերպով։
Գնահատում են ոչ միայն քանակը, այլև որակը։
Նայում են նրան, թե ինչպես ենք կանգնած, ինչպես ենք մեզ պահում, ինչպես ենք դիրքավորվել։
Առանց հրամանի, առանց իրարանցման՝ յուրաքանչյուրն իր տեղում։
Նրանք լավ մասնագետներ էին։
Հենց այդ պատճառով էլ նրանք ամեն ինչ ճիշտ գնահատեցին։
Առաջինը դանդաղ իջեցրեց ձեռքը ռացիայից։
Երկրորդը մի փոքր նահանջեց։
Սա ոչ թե վախկոտություն էր, այլ պրոֆեսիոնալ հաշվարկ։
Չխառնվել մի իրավիճակի, որը չես կարող վերահսկել։
Առաջինն առաջարկեց լուծման տարբերակ։
— «Մենք կզանգենք Ռուբենին։»
Ես թույլ տվեցի զանգել նրան։
— «Զանգե՛ք։»
Նա մի քանի քայլ հեռացավ, շրջվեց մեջքով, հանեց հեռախոսն ու շշուկով խոսեց։
Ես լսում էի միայն առանձին բառեր: Հետո պահակը շրջվեց:
— «Ռուբենն ասաց՝ թող ծերուկը մենակ մտնի:»
— «Լավ»,- ասացի ես:
Մհերը մի փոքր շարժեց գլուխը՝ համաձայն չէր: Ես նայեցի նրան, նա հասկացավ, գլխով արեց, բայց մնաց կանգնած այնպես, որ տեսնի դարպասները:
Դարպասները բացվեցին, ես մենակ ներս մտա: Տունը մեծ էր՝ երկհարկանի, մուգ աղյուսից, բարձր մուտքով:
Մուտքի երկու կողմերում մեռած աշնանային ծաղիկներով երկու ծաղկաման կար, որոնք ոչ ոք չէր մաքրել:
Դարպասներից մինչև մուտք տանող արահետը հարթ էր՝ մանր խճաքարով պատված: Դրա վրա քայլերը լավ էին լսվում:
Ես քայլում էի ու մտածում, որ դա հարմար է տիրոջ համար ու անհարմար հյուրի համար:
Այստեղ ամեն ինչ կառուցված էր այնպես, որ տերը լսի, տեսնի ու վերահսկի:
Դուռը բացվեց, երբ ես բարձրացա աստիճաններով: Ներսից ինչ-որ մեկը սպասում էր:
Գոռը:
Նա կանգնած էր դռան մեջ նույն հագուստով, ինչ երեկ գիշերը: Միայն թե շրթունքն արդեն սպեղանիով փակված էր:
Նայում էր ինձ առանց չարության, առանց վախի: Պարզապես նայում էր:
— «Նա հյուրասենյակում է»,- կամաց ասաց Գոռը:
— «Նարե՞ն որտեղ է:»
Նա մի վայրկյան լռեց:
— «Վերևում: Ձախ կողմի երկրորդ դուռը, դրսից սողնակով փակված է:»
Ես գլխով արեցի:
— «Գո՛ռ»,- ասացի ես կամաց:
— «Դուրս արի փողոց՝ դարպասների մոտ: Ասա պահակներին, որ Ռուբենը հրամայել է բոլորին հետ քաշվել դեպի մեքենաները:»
Նա նայում էր ինձ:
— «Ինչի՞ համար եք սա անում:»
— «Ուզում եմ նրա հետ առանձին խոսել»,- ասացի ես,- «առանց ավելորդ ականջների, իր իսկ օգտի համար:»
Գոռը լռեց, հետո գլխով արեց, հագավ բաճկոնն ու դուրս եկավ:
Ես փակեցի դուռը նրա հետևից ու միջանցքով գնացի դեպի հյուրասենյակ:
Ռուբեն Սարգսյանը կանգնած էր պատուհանի մոտ. չէր նստել, կանգնած էր: Դա նույնպես ինֆորմացիա էր:
Նստում են նրանք, ովքեր իրենց զգում են իրավիճակի տեր: Կանգնում են նրանք, ովքեր նյարդայնանում են, բայց չեն ուզում ցույց տալ դա:
Ձեռքում բաժակ էր՝ սաթագույն հեղուկով՝ վիսկի կամ կոնյակ:
Նա շրջվեց, երբ ես ներս մտա: Դեմքն ուրիշ էր, քան երեկ:
Երեկ մեծամիտ վստահություն էր, այսօր՝ ինչ-որ ավելի խիտ, զգուշավոր բան:
Նա սպասում էր ինձ, բայց այն, որ ես եկա, միևնույն է, դիպավ նրան:
— «Մենա՞կ ես»,- հարցրեց նա:
— «Մենակ:»
— «Համարձակ ես»,- ասաց նա:
Ու այդ բառի մեջ հարգանքի նման մի բան կար, բայց սպառնալիքի համով:
— «Աղջկաս վերադարձրու»,- ասացի ես:
— «Իմ կինն ինքն է եկել ինձ մոտ»,- ասաց նա,- «կամավոր: Ոչ ոք նրան չի քարշ տվել:»
— «Առավոտյան հինգին՝ առանց հեռախոսի՞:»
— «Կանայք տարօրինակ բաներ են անում:»
Նա մի կում արեց:
— «Գրիգորյան, դու խելացի մարդ ես: Այսօր առավոտյան գնացե՞լ էիր արխիվ: Այո, ես գիտեմ:
Հանդիպեցիր քո նախկին ծառայակիցների՞ն: Ես դա էլ գիտեմ: Դու մտածում ես, որ ինչ-որ լուրջ բա՞ն ես գտել:»
— «Գտել եմ:»
— «Չես գտել»,- ասաց նա հանգիստ:
— «Դու թղթեր ես գտել: Թղթերը ոչինչ են: Թղթերն ապրում են ճիշտ այնքան, որքան ապրում են այն մարդիկ, ովքեր դրանք պահում են:
Վահրամը լավ մարդ է, բայց տարիքով: Ճնշում ունի, առողջությունը լավ չէ: Քիչ բան կարող է պատահել:»
Ես նայում էի նրան:
— «Դու հենց նոր դա բարձրաձայն ասացիր»,- արտասանեցի ես կամաց:
Նա ժպտաց:
— «Սրանք պարզապես բառեր են»,- ասաց նա,- «ինչպես և այն ամենը, ինչ ունես դու:
Բառեր, թղթեր, հին ընկերներ: Սրա դեմ ես մարդիկ ունեմ դատախազությունում, դատարանում, ոստիկանությունում:
Ես ունեմ ռեսուրսներ, որոնք դու չես էլ պատկերացնում:
Դու կարող ես շատ աղմուկ բարձրացնել, Գրիգորյան, բայց աղմուկն այն ամենն է, ինչ դու կարող ես:»
— «Ռուբեն»,- ասացի ես,- «հիշո՞ւմ ես, ես երեկ քեզ հարցրի ճկույթիդ մասին:»
Նա մի փոքր լարվեց:
— «Դե, ես գտել եմ պատասխանը»,- ասացի ես:
Սենյակում լռությունը փոխվեց:
Նա նայում էր ինձ ու ոչինչ չէր ասում մեր երկու խոսակցությունների ընթացքում առաջին անգամ:
Պարզապես նայում էր:
Եվ այդ լռության մեջ ես տեսա այն, ինչ ուզում էի տեսնել:
Խնամված վստահության շերտի տակ, թանկարժեք վերարկուի ու երեք տարվա աշխատավարձ արժեցող ժամացույցի տակ, ավագանու կրծքանշանի ու երեք գերատեսչություններում ունեցած կապերի տակ ապրում էր իննսունականների այն նույն երիտասարդ ու կոշտ մարդը, ում ճկույթը կոտրված էր եղել, ու ում ոչ ոք չէր բուժել:
Ու այդ մարդը գիտեր հաշվել, ու հիմա նա հաշվում էր:
Ես ծոցիցս հանեցի թղթապանակն ու դրեցի մեր միջև սեղանին:
— «Երկու րոպե ժամանակ ունես»,- ասացի ես:
— «Հետո ես զանգում եմ:»
— «Ո՞ւմ»,- հարցրեց նա:
Ու ձայնը գրեթե նույնն էր, բայց միայն գրեթե:
Ես տվեցի անունը:
Նա հայացքն իջեցրեց թղթապանակի վրա, բարձրացրեց ինձ վրա ու ամբողջ ժամանակահատվածում առաջին անգամ լռեց:
Նա բացեց թղթապանակը, թերթեց երեք էջ, փակեց, բաժակը դրեց սեղանին՝ կոկիկ, առանց թխկոցի, ու արտասանեց մի նախադասություն, որը ես չէի սպասում լսել նման մարդուց.
— «Ինչքա՞ն ես ուզում:»
Ահա թե ինչ ասաց նա՝ երեք բառ:
Փաստարկները սպառած հարուստ մարդու առաջին բնազդը՝ ամեն ինչ վերածել փողի, որովհետև փողը նա հասկանում էր մնացած ամեն ինչից լավ, որովհետև իր աշխարհում ամեն ինչ դարձվում էր փողի:
Մարդիկ, լռությունը, փաստաթղթերը, խիղճը: Ամեն ինչ գին ուներ: Եվ հարցը միշտ միայն այն էր, թե արդյոք ճիշտ ես այն ասում:
Ես նայում էի նրան:
— «Դու չհասկացար»,- ասացի ես:
— «Ես ամեն ինչ հասկացա»,- պատասխանեց նա:
Եվ ձայնի մեջ հայտնվեց այն հատուկ հնչերանգը, որը լինում է մարդկանց մոտ, երբ նրանք փորձում են փողի միջոցով վերադարձնել վերահսկողությունը:
Վստահ, գրեթե հանգստացած:
— «Թիվ ասա, ցանկացած ողջամիտ թիվ, ու մենք հարցը լուծում ենք այստեղ և հիմա:
Փաստաթղթերը մնում են քեզ մոտ որպես երաշխիք: Նարեն… ես նրան չեմ պահում: Նա չափահաս մարդ է: Թող անի ինչ ուզում է: Ասա՛:»
— «Ռուբեն»,- ասացի ես կամաց,- «ես փողի հետևից չեմ եկել:»
Նա դադար տվեց:
— «Բա ի՞նչ ես ուզում:»
— «Ուզում եմ, որ հասկանաս տարբերությունը»,- ասացի ես,- «այն մարդու միջև, ով եկել է սակարկելու, և այն մարդու, ով եկել է վերջակետ դնելու:»
Լռություն: Նա ինձ երկար նայեց, ուշադիր, այնպես, ինչպես նայում են մարդիկ, ովքեր սովոր են կարդալ զրուցակիցներին ու հիմա կարդում են, բայց չեն կարողանում հասկանալ:
Ես տեսնում էի, թե ինչպես է աշխատում նրա ուղեղը: Արագ, մեթոդաբար տարբերակներ է հերթագրում:
Բլե՞ֆ: Ոչ, նման չէ: Ճնշո՞ւմ: Հնարավոր է: Ի՞նչ է նրան իրականում պետք:
— «Խոսի՛ր»,- ասաց նա վերջապես՝ կարճ, առանց զարդարանքների:
Այս երկու օրվա մեջ առաջին անգամ նա ինձ հետ խոսում էր որպես հավասարի:
Ես նստեցի. ոչ թե հոգնածությունից, այլ որովհետև խոսակցությունը, որը ես պատրաստվում էի վարել, ուրիշ ձևաչափ էր պահանջում:
Ոչ ոտքի վրա, ոչ սեղանի վրայով՝ բարձրացրած ձեռքերով, պարզապես երկու հոգի սեղանի շուրջ:
— «Ուշադի՛ր լսիր»,- ասացի ես: — «Ես մեկ անգամ եմ ասելու:»
Նա էլ նստեց, բաժակը մի կողմ դրեց:
— «Այն, ինչ այս թղթապանակում է»,- սկսեցի ես,- «ամբողջը չէ, սա երրորդ մասն է:
Մնացածը երկու ուրիշ տեղերում են, որոնց մասին դու չգիտես ու չես էլ իմանա, որովհետև այդ տեղերը Վահրամը չի ընտրել, ես եմ ընտրել:
Այսօր գիշեր, քանի դեռ դու մտածում էիր, որ ես նստած եմ բնակարանում ու գրություններ եմ կարդում…»
Ես դադար տվեցի:
— «Այն մարդիկ, ում մոտ հիմա այս նյութերն են, ճնշումով ծերուկներ չեն:
Սրանք մարդիկ են, ում դու չես գնի ու չես վախեցնի, որովհետև նրանք ո՛չ ունեցվածք, ո՛չ ընտանիք ունեն այս քաղաքում, և որովհետև նրանք ինձ փողով չեն պարտք:»
Ռուբենը լսում էր, չէր ընդհատում:
— «Նյութերի մեջ տեսանյութ կա»,- շարունակեցի ես:
— «Երկու ֆայլ: Մեկը՝ երկու հազար իննի: Շինարարական օբյեկտ Թբիլիսյան խճուղում:
Երկրորդը՝ երկու հազար տասնչորսի՝ խոսակցություն քո իսկ գրասենյակում, որը դու, ըստ ամենայնի, չգիտեիր, որ ձայնագրում են:
Առաջին տեսանյութում քո դեմքն է, երկրորդում՝ քո ձայնը: Երկու ֆայլերն այսօր առավոտյան ուղարկվել են գլխավոր դատախազության էլեկտրոնային փոստին:
Ոչ թե որպես դիմում, այլ որպես ի գիտություն տեղեկատվություն:
Դա նշանակում է, որ դրանք արդեն գոյություն ունեն համակարգում:
Դա նշանակում է, որ դրանք արդեն կանգնեցնել չի լինի: Կարելի է միայն դանդաղեցնել:»
Նա նստած էր միանգամայն անշարժ:
— «Ես քննիչ չեմ»,- ասացի ես: — «Ես դատավոր չեմ: Ինձ պետք չէ քեզ նստեցնել:
Թեև, կարծում եմ, Գլխավոր դատախազությունը կարող է իր կարծիքն ունենալ այս հարցում: Ինձ մեկ բան է պետք: Լսի՛ր:»
Ես ձեռքերս դրեցի սեղանին՝ ափերով դեպի ներքև:
— «Առաջին. Ամուսնալուծություն: Նարեն է նախաձեռնում: Դու չես խոչընդոտում:
Ո՛չ փաստաբանների, ո՛չ դատարանների, ո՛չ մարդկանց միջոցով: Հանգիստ, արագ, մեկ ամսվա ընթացքում:»
— «Երկրորդ. Քաղաքի բնակարանն ամբողջությամբ անցնում է Նարեին՝ առանց բեռնվածության, առանց պարտքերի:»
— «Երրորդ. Դու անհետանում ես նրա կյանքից: Ոչ թե պակասում ես, այլ անհետանում ես:
Չկան զանգեր, չկան մարդիկ, չկան պատահական հանդիպումներ, չկա ոչ մի ներկայություն ոչ մի տեսքով, երբեք:»
— «Չորրորդ, ու սա կարևոր է, քո շրջապատից ոչ մի մարդ չի կպչում նրան, չի հետևում նրան, խնդիրներ չի ստեղծում նրա համար:
Ո՛չ հիմա, ո՛չ մեկ տարի անց, ո՛չ տասը տարի անց: Սա ցանկություն չէ, սա պայման է:»
Ռուբենը լռում էր:
— «Եթե բոլոր չորս պայմանները կատարվում են, թղթապանակը մնում է ինձ մոտ:
Գլխավոր դատախազությունը նամակ է ստանում ճշտմամբ, որ տեղեկատվությունը ստուգման կարիք ունի ու հետ է կանչվում աղբյուրի կողմից:
Դա գործի ամբողջական փակման երաշխիք չէ, բայց դա նշանակում է, որ ոչ ոք նպատակաուղղված չի փորփրի:
Դու շարունակում ես քո կյանքը, կառուցում ես, ավագանի ես աշխատում, անում ես ինչ ուզում ես, պարզապես առանց իմ աղջկա:»
Ես դադար տվեցի:
— «Եթե թեկուզ մեկ պայման խախտվում է, ցանկացած պահի՝ այսօր թե հինգ տարի անց, ամեն ինչ գնում է այնտեղ, որտեղից հետ չի գալիս:
Ամբողջությամբ, առանց նախազգուշացումների ու առանց երկրորդ խոսակցության:»
Հյուրասենյակում լռությունը գրեթե շոշափելի էր: Պատուհանից այն կողմ աղմկում էին սոճիները՝ կամաց, միապաղաղ:
Ինչ-որ տեղ հեռվում՝ ճանապարհի վրա, մեքենա անցավ: Տանն այլևս ոչինչ չէր լսվում:
Պահակները դրսում էին, Գոռը՝ դարպասների մոտ, Նարեն՝ վերևում, փակ դռան հետևում:
Ռուբեն Սարգսյանը նայում էր սեղանի թղթապանակին: Երկար:
Ես չէի շտապեցնում: Սպասելու կարողությունը նույնպես այն բաներից է, ինչին սովորում ես քսաներեք տարվա ընթացքում:
Լռությունը ճնշում է մարդկանց ավելի ուժեղ, քան բառերը:
Բառերին կարելի է հակադարձել, կարելի է վիճել, կարելի է ելքեր որոնել: Լռությունը ելքեր չի թողնում:
Նա բարձրացրեց հայացքը:
— «Հասկանո՞ւմ ես, որ ես կարող էի պարզապես…» Սկսեց նա:
— «Կարող էիր»,- հանգիստ համաձայնեցի ես,- «բայց չես անի:»
— «Ինչո՞ւ:»
— «Որովհետև դու խելացի ես»,- ասացի ես: — «Իսկ խելացի մարդիկ անդառնալի բաներ չեն անում, երբ դեռ ելք ունեն:
Անդառնալի բաներ անում են այն մարդիկ, ում քշել են անկյուն, ու ովքեր ուրիշ տարբերակ չունեն: Ես քեզ անկյուն չեմ քշել: Ես քեզ համար դուռ եմ թողել:»
Նա նայում էր ինձ:
— «Դու այս ամենը երկու օրվա մե՞ջ ես հորինել:» Ասաց նա: Ոչ թե հարցրեց: Ինչ-որ միջին բան հաստատման ու անվստահության միջև:
— «Երեք»,- ուղղեցի ես: — «Ճանապարհին՝ մեքենայի մեջ մտածում էի:»
Նրա դեմքին ինչ-որ բան շարժվեց: Ոչ ժպիտ, ժպիտի նման մի բան, բայց ուրիշ:
Մի բան, որը լինում է մարդկանց մոտ, երբ նրանք հանդիպում են ինչ-որ մեկին, ում չէին սպասում հանդիպել:
— «Ո՞վ ես դու:» Ասաց նա, ճիշտ այնպես, ինչպես նախանցյալ օրը խոհանոցում:
Բայց հիմա այդ հարցի մեջ մեծամտություն չկար: Իրական մի բան կար:
— «Ես քեզ առաջին օրն ասել եմ»,- պատասխանեցի ես:
— «Թոշակառու, բանջարանոց, կատուս՝ Չալոն:»
Նա վերջին անգամ նայեց թղթապանակին, հետո ասաց.
— «Լավ:»
Մեկ բառ՝ առանց պայմանների, առանց վերապահումների, առանց սակարկելու փորձերի, պարզապես «լավ»:
Մարդ, ով որոշում է կայացրել ու կայացրել է այն վերջնական, հենց այն պատճառով, որ խելացի է, որովհետև հասկացավ, որ այս խոսակցությունը նա պարտվել է ոչ այստեղ ու ոչ հիմա,
Այլ դեռ այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ ձեռք բարձրացրեց իմ աղջկա վրա ու որոշեց, որ ոչ ոք չի գա: Եկան:
— «Նարեն վերևում է»,- ասաց նա՝ չնայելով ինձ վրա: — «Ձախ կողմի երկրորդ դուռը, սողնակը դրսից է:»
Ես վեր կացա:
— «Ռուբեն»,- ասացի ես:
Նա բարձրացրեց հայացքը:
— «Ես քեզ չեմ ասի, որ դու պետք է ուրիշ մարդ դառնաս: Դա իմ գործը չէ: Բայց մեկ բան հիշիր:
Նարեն հայր ունի: Նա ապրում է Սյունիքի գյուղերից մեկում, ցանկապատեր է սարքում ու կարտոֆիլ է աճեցնում:
Եվ նա կապրի այնտեղ ճիշտ այնքան ժամանակ, քանի դեռ ամեն ինչ հանգիստ է:»
Ես դուրս եկա հյուրասենյակից:
Երկրորդ հարկ, նեղ միջանցք, փայտե հատակ, երեք դուռ: Ձախից երկրորդը, սողնակը գցած էր: Ես հետ քաշեցի այն ու բացեցի դուռը:
Նարեն նստած էր պատուհանի մոտ՝ մահճակալին, այն նույն տնային խալաթով, որով նրան տեսել էի երկու օր առաջ, ծնկները գրկած:
Երբ դուռը բացվեց, նա կտրուկ բարձրացրեց գլուխը, ու մի վայրկյան նրա աչքերում վախ երևաց:
Այն ռեֆլեքսային վախը, որը հայտնվում է մարդկանց մոտ, ովքեր երկար ժամանակ ապրել են վատին սպասելով:
Հետո նա տեսավ, թե ով է:
Նա չլացեց, պարզապես երկար նայում էր ինձ այնպես, ինչպես նայում են մի բանի, որին վախենում էին հավատալ:
— «Պա՛պ…» Ասաց նա կամաց:
— «Հագնվի՛ր»,- ասացի ես,- «տուն ենք գնում:»
— «Տո՞ւն: Այդ որտե՞ղ է:»
— «Նախ՝ քո բնակարան, հետո՝ ուր կուզես: Հիմա դա քո ընտրությունն է:»
Նա ևս մի վայրկյան նայեց ինձ, հետո վեր կացավ:
Մենք տնից դուրս եկանք ժամը տասներկուսն անց կես:
Մհերը, Գագոն ու Ալիկը դարպասների մոտ էին, այնտեղ, որտեղ ես նրանց թողել էի:
Երբ նրանք տեսան Նարեին իմ կողքին, Մհերը հանեց ձեռքերը գրպաններից ու գլխով արեց՝ կարճ, յուրովի:
Գագոն հանեց ակնոցը, մաքրեց:
Դա նրա ձևն էր ինչ-որ բան արտահայտելու՝ առանց բարձրաձայնելու:
Ալիկը նայեց ինձ ու հազիվ նկատելի արտաշնչեց:
Դարպասի մոտ պահակները մի կողմ էին կանգնել:
Գոռը մեքենայի մոտ էր՝ մի փոքր հեռու:
Երբ ես կողքով անցնում էի, նրա հայացքը հանդիպեց իմին:
Ես գլխով արեցի:
Նա ի պատասխան գլխով արեց:
Մենք հինգով նստեցինք Նիվան՝ նեղվածքով, հին ժամանակների պես:
Մհերը հարցրեց ուղղությունը:
— «Ո՞ւր:»
Ես պատասխանեցի նրան ու ավելացրի:
— «Քաղաք: Հետո դուք տուն կգնաք:»
Գագոն դժգոհեց սովից:
— «Գոնե հաց կտա՞ս:»
Ես համաձայնեցի նրա հետ:
— «Առավոտվա հինգից ղեկին եմ: Կտամ:»
Գագոն հանգստացավ ու դրեց ակնոցը:
— «Դե ուրեմն նորմալ է:»
Նարեն նստած էր կողքիս՝ առջևի նստատեղին, լռում էր, նայում էր պատուհանից դեպի սոճիները, որոնք անցնում էին ճանապարհի երկու կողմերով:
Նարեն կամաց հարցրեց առանց գլուխը թեքելու:
— «Սրանք քո՞ մարդիկ են:»
Ես կարճ հաստատեցի:
— «Իմ:»
Նա զարմացած շարունակեց:
— «Նրանք միշտ այսպե՞ս հեշտ են գալիս:»
Ես վստահ պատասխանեցի:
— «Միշտ:»
Նա մի փոքր լռեց ու նորից հարցրեց:
— «Վաղո՞ւց եք միասին:»
Մհերը հետևի նստատեղից արձագանքեց՝ չսպասելով իմ պատասխանին:
— «Երեսունմեկ տարի:»
Ալիկն ուղղեց նրան:
— «Երեսուներկու:»
Մհերը պնդեց իր ասածը:
— «Երեսունմեկ: Ես ավելի լավ եմ հիշում, իմ հիշողությունը պրոֆեսիոնալ է:»
Գագոն կատակեց նրա վրա:
— «Քոնը պրոֆեսիոնալ սկլերոզ է:»
Ես կանգնեցրի նրանց վեճը:
— «Սո՛ւս մնացեք երկուսդ էլ:»
Նարեն ծիծաղեց:
Կամաց, մի փոքր անսպասելի ինքն իր համար:
Կարճ ծիծաղ, որը դուրս է պրծնում, երբ երկար ժամանակ ծիծաղելու հավես չի եղել, ու հանկարծ կարելի է:
Ես չժպտացի, պարզապես նայում էի ճանապարհին:
Բայց ինչ-որ տեղ ներսում, այնտեղ, որտեղ սովորաբար ոչինչ տեղի չի ունենում, որովհետև վաղուց սովորել էի այնտեղ ամեն ինչ դատարկ ու սառը պահել, ինչ-որ բան մի փոքր հալվեց:
Երեք օր անց Նարեն ապահարզանի դիմում տվեց:
Ռուբենը չառարկեց:
Նրա փաստաբանը քաղաքավարի էր, սակավախոս և ոչ մի անգամ չփորձեց ձգձգել գործընթացը:
Բնակարանը Նարեին անցավ երկու շաբաթից՝ մաքուր, առանց բեռնվածության, ինչպես որ ասվել էր:
Մեկ ամիս անց ես վերադարձա Սյունիքի իմ գյուղը:
Չալոն դիմավորեց ինձ շքամուտքի մոտ, նստած էր վերին աստիճանին, կկոցում էր աչքերը աշնանային արևի տակ ու նայում էր ինձ այնպես, ինչպես կատուներն են կարողանում նայել՝ իրավիճակի լիակատար ըմբռնումով ու դրա հանդեպ լիակատար անտարբերությամբ միաժամանակ:
Ես հարցրի նրան:
— «Կարոտե՞լ էիր:»
Նա հորանջեց:
Ես դրեցի թեյնիկը, նստեցի պատուհանի մոտի սեղանի շուրջ, նայեցի բանջարանոցին:
Կարտոֆիլը վաղուց պետք էր հավաքել:
Ես մնացի երկու շաբաթ ավելի, քան ծրագրել էի, բայց կարտոֆիլը սպասեց:
Կարտոֆիլը սպասել գիտի:
Հարևան Անդրանիկը երեկոյան սովորության համաձայն նայեց ցանկապատի վրայով, հենվեց փայտերին, խոտ ծամեց:
Անդրանիկն անցավ հարցուփորձի:
— «Մի տեղ գնացե՞լ էիր:»
Ես կարճ պատասխանեցի:
— «Աղջկաս մոտ:»
Անդրանիկը հետաքրքրվեց նրա որպիսությամբ:
— «Ո՞նց է:»
Ես հաստատեցի, որ ամեն ինչ կարգին է:
— «Լավ է: Հիմա լավ է:»
Անդրանիկը գոհացավ պատասխանից ու անցավ բուն նպատակին:
— «Դե լավ է: Թեյ կդնե՞ս:»
Ես հրավիրեցի նրան:
— «Ներս արի:»
Նա ներս մտավ:
Մենք թեյ էինք խմում, պատուհանից նայում էինք բանջարանոցին:
Խոսում էինք անկապ բաներից՝ եղանակի մասին, սոլյարկի գների մասին, այն մասին, որ դիմացի Պետրոսյանների շունը նորից գիշերները հաչում է:
Սովորական երեկո էր՝ խաղաղ, աննկատ:
Այն երեկոներից, որոնցից, եթե կողքից նայես, կազմվում է ծեր թոշակառուի կյանքը փոքրիկ գյուղում:
Անդրանիկը գնաց ժամը իննին:
Ես հավաքեցի բաժակները, լվացի, դրեցի չորանալու:
Հեռախոսը պատուհանագոգին էր:
Վերցրի այն, բացեցի Նարեի հետ նամակագրությունը:
Վերջին հաղորդագրությունը:
Այսօր ցերեկը՝ մեկ տող ու լուսանկար:
Նկարում նա կանգնած էր իր նոր բնակարանի պատուհանի մոտ՝ հենց այն բնակարանի, որը նայում էր Հրազդանի կիրճին, բաց գույնի սվիտերով, սուրճի բաժակը ձեռքին:
Աչքի տակի կապտուկն արդեն բոլորովին չկար:
Նա նայում էր օբյեկտիվին ու ժպտում էր ոչ թե նկարի համար, այլ իսկապես, այն ժպիտով, որը ես հիշում էի մանկությունից:
Ես կարդացի լուսանկարի տակի կարճ տողը:
— «Պա՛պ, շնորհակալ եմ, ես քեզ սիրում եմ:»
Ես հեռախոսը դրեցի պատուհանագոգին, անջատեցի խոհանոցի լույսն ու դուրս եկա շքամուտք:
Գիշերը պարզ էր, սառը, խոշոր աստղերով:
Այդպիսին լինում են միայն հոկտեմբերին, երբ օդն արդեն թափանցիկ է, իսկ հողը դեռ տաք է, ու նրանց միջև կանգնած է այդ առանձնահատուկ հավասարակշռությունը:
Չալոն եկավ ու նստեց կողքիս, կպավ ոտքիս, մռռաց:
Ես կանգնած էի ու նայում էի աստղերին:
Մտածում էի այն մասին, որ վաղը պետք է հավաքել կարտոֆիլը, որ Անդրանիկի ցանկապատը աջ կողմից թեքվել է:
Պետք է օգնել:
Որ Մհերը երեկ զանգել էր, ասում էր, որ ոտքն էլ չի ցավում, եղանակը բացվել է, որ Գագոն թոռան նկարն է ուղարկել՝ ծիծաղելի, շիկահեր, նման է իրեն երիտասարդ ժամանակ:
Որ Ալիկը երեկ երեկոյան խմբում ընդամենը մեկ բառ էր գրել՝ «Նորմ:»
Ու երեքն էլ դրա տակ նույն նշանն էին դրել:
Սովորական կյանք է՝ հանգիստ, հենց այնպիսին, ինչպիսին երևում է կողքից:
Նրանք մտածում էին, թե ծերությունը թուլություն է, թե այն մարդը, ում հետևում միայն բանջարանոց է, կատու ու հին Նիվա, այն մարդն է, ում չարժե լուրջ ընդունել:
Նրանք շփոթել էին ծերությունը համբերության հետ, իսկ համբերությունը՝ անօգնականության հետ:
Ես անօգնական չեմ, ես պարզապես հանգիստ եմ այնքան ժամանակ, մինչև ուրիշը լինելու կարիք չի լինում:
Վերջ:
Ահա և ամեն ինչ:
Վարդան Գրիգորյանը վերադարձավ տուն:
Կարտոֆիլը հավաքված է:
Չալոն մռռում է շքամուտքի մոտ:
Անդրանիկը թեյ է խմում ցանկապատի մյուս կողմից:
Կյանքն ընթանում է հանգիստ, աննկատ, այնպիսին, ինչպիսին երևում է կողքից:
Միայն Նարեն է հիմա իսկապես ժպտում այն ժպիտով, որը ես հիշում եմ մանկությունից:
Եթե այս պատմությունը հուզեց ձեզ, լայք դրեք:
Ոչ թե նրա համար, որ այդպես է պետք, այլ որովհետև նման հայրեր գոյություն ունեն, ու նրանք արժանի են, որ իրենց մասին իմանան: Եվ Բաժանորդագրվեք ալիքին: